Shloka 3
Dharma-vyādha on the Subtlety of Dharma, Karma, and the Continuity of the Jīva (Āraṇyaka-parva 200)
तमहमन्रुवं॑ कार्यचेष्टाकुलत्वान्न वयं वासायनिका ग्रामैकरात्रवासिनो न प्रत्यभिजानीमो<-प्यात्मनो<र्थानामनुष्ठानं न शरीरोपतापेनात्मन: समारभामो3र्थानामनुष्ठानम्,“मैंने उनसे कहा--“हमलोग तीर्थयात्रा आदि भिन्न-भिन्न पुण्य कार्योकी चेष्टाओंमें व्यग्र रहते हैं, अतः किसी एक स्थानपर सदा नहीं रहते। एक गाँवमें केवल एक रात निवास करते हैं। अपने कार्योंका अनुष्ठान भी हमें भूल जाता है। व्रत-उपवास आदिमें लगे रहनेसे अपने शरीरको सदा कष्ट पहुँचानेके कारण आवश्यक कार्योंका आरम्भ भी हमसे नहीं हो पाता है, ऐसी दशामें हम आपको कैसे जान सकते हैं?”
tam aham anruvaṁ kāryaceṣṭākulatvān na vayaṁ vāsāyanikā grāmaikarātravāsino na pratyabhijānīmo ’py ātmano ’rthānām anuṣṭhānaṁ na śarīropatāpenātmanaḥ samārabhāmo ’rthānām anuṣṭhānam
Sinabi ni Vaiśampāyana: “Pagkaraan ay sumagot ako sa kanya: ‘Kami’y laging abala sa kaguluhan ng pagsasagawa ng iba’t ibang gawaing may kabanalan—mga paglalakbay sa mga banal na pook at iba pa—kaya hindi kami nananatili sa iisang lugar. Sa bawat nayon, isang gabi lamang kami tumitigil. Sa gayong walang humpay na paglalakbay, pati ang wastong pagtupad sa sarili naming mga tungkulin ay nakalulusot sa aming alaala; at dahil sa mga panata, pag-aayuno, at pagdurusang-ascetiko na patuloy na nagpapahirap sa katawan, madalas ay hindi pa namin masimulan ang mga kinakailangang gawain. Sa ganitong kalagayan, paano namin kayo makikilala?’”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights a tension within dharma: intense religious activity (pilgrimage, vows, fasting) can overwhelm one’s capacity to remember and properly execute necessary obligations. Ethical life requires not only zeal for merit but also steadiness, bodily sustainability, and mindful performance of one’s duties.
Vaiśaṃpāyana narrates a reply given to an unnamed person: the speakers explain that they are constantly traveling and staying only one night per village, and that their austerities and continual movement make it difficult to recognize people and even to carry out their own required tasks.