Shloka 74
Sarasvatī–Tārkṣya Saṃvāda: Agnihotra-vidhi, Dāna-phala, and Mokṣa-prasaṅga (सरस्वती–तार्क्ष्यसंवादः)
जन्तो: प्रेतस्प कौन्तेय गति: स्वैरिह कर्मभि: । प्राज्ञस्थ हीनबुद्धेश्न कर्मकोश: क्व तिष्ठति,कुन्तीनन्दन! इस संसारमें मृत्युके पश्चात् जीवकी गति उनके अपने-अपने कर्मोंके अनुसार ही होती है। परंतु मरनेके बाद ज्ञानी और अज्ञानीकी कर्मराशि कहाँ रहती है? कहाँ रहकर वह पुण्य अथवा पापका फल भोगता है? इस दृष्टिसे जो तुमने प्रश्न किया है, उसके उत्तरमें मैं सिद्धान्त बता रहा हूँ, सुनो
jantōḥ pretasya kaunteya gatiḥ svair iha karmabhiḥ | prājñastha hīnabuddheś ca karmakośaḥ kva tiṣṭhati ||
Wika ni Mārkaṇḍeya: “O anak ni Kuntī, ang landas na tinatahak ng nilalang matapos ang kamatayan ay itinatakda rito ng sarili niyang mga gawa. Ngunit pagkamatay, saan nananatili ang naipong kalipunan ng karma—maging sa marunong o sa mangmang—at mula saang dako niya nararanasan ang bunga ng kabutihan at kasamaan? Yamang sa ganitong pananaw ka nagtanong, ihahayag ko ang itinatag na aral; makinig ka.”
मार्कण्डेय उवाच
Educational Q&A
A being’s post-death destiny is governed by its own actions; the verse frames a philosophical problem—where the ‘store of karma’ resides after death and how merit and sin are experienced—preparing for a doctrinal explanation of karmic continuity beyond the body.
In the Vana Parva dialogue, the sage Mārkaṇḍeya addresses Yudhiṣṭhira (Kaunteya). Responding to his question about the fate of karma after death for both wise and ignorant persons, Mārkaṇḍeya signals that he will now present the established siddhānta (conclusion).