Shloka 56
Sarasvatī–Tārkṣya Saṃvāda: Agnihotra-vidhi, Dāna-phala, and Mokṣa-prasaṅga (सरस्वती–तार्क्ष्यसंवादः)
Devanagari script
भवत्येव हि मे बुद्धिर्दष्टवा55त्मानं सुखाच्च्युतम् धारीराष्टरं श्र दुर्वत्तानृध्यतः प्रेक्ष्य सर्वश:,“ब्रह्म! जब मैं अपनेको सुखसे वज्चित पाता हूँ और दुराचारी धृतराष्ट्रपुत्रोंकी सब प्रकारसे समृद्धिशाली होते देखता हूँ, तब स्वभावतः ही मेरे मनमें एक विचार उठता है
Translation
O Brahma! Kapag nakikita kong ako mismo’y napagkaitan ng ligaya, at nasasaksihan kong ang mga anak ni Dhṛtarāṣṭra—na masasama ang asal—ay umuunlad at sagana sa lahat ng paraan, kusang sumisibol sa aking isip ang isang pag-iisip.
Word by Word
भवतिarises/occurs/is
भवति:
TypeVerb
Rootभू (धातु)
FormLat (present), 3, singular, Parasmaipada
एवindeed/just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
हिfor/indeed
हि:
TypeIndeclinable
Rootहि
मेof me/my
मे:
TypePronoun
Rootअस्मद्
Form—, genitive, singular
बुद्धिःthought/idea
बुद्धिः:
Karta
TypeNoun
Rootबुद्धि
Formfeminine, nominative, singular
दृष्ट्वाhaving seen
दृष्ट्वा:
TypeVerb
Rootदृश् (धातु)
Formक्त्वा (absolutive/gerund)
आत्मानम्myself/self
आत्मानम्:
Karma
TypeNoun
Rootआत्मन्
Formmasculine, accusative, singular
सुखात्from happiness/comfort
सुखात्:
Apadana
TypeNoun
Rootसुख
Formneuter, ablative, singular
च्युतम्fallen/deprived
च्युतम्:
TypeAdjective
Rootच्युत (√च्यु, धातु)
Formmasculine, accusative, singular, क्त (past passive participle)
धार्तराष्ट्रान्the sons of Dhritarashtra
धार्तराष्ट्रान्:
Karma
TypeNoun
Rootधार्तराष्ट्र (धृतराष्ट्र-पुत्र)
Formmasculine, accusative, plural
दुर्वृत्तान्wicked/ill-conducted
दुर्वृत्तान्:
TypeAdjective
Rootदुर्वृत्त
Formmasculine, accusative, plural
ऋध्यतःprospering/thriving
ऋध्यतः:
TypeVerb
Rootऋध् (धातु)
Formशतृ (present active participle), masculine, accusative, plural
प्रेक्ष्यhaving looked at/observing
प्रेक्ष्य:
TypeVerb
Rootप्र-ईक्ष् (धातु)
Formल्यप् (absolutive/gerund)
सर्वशःin every way/entirely
सर्वशः:
TypeIndeclinable
Rootसर्वशः
Speaker
वैशम्पायन उवाच
Character Dynamics
Dharma Sankata (Moral Dilemma)
War Context
Verse Rasa (Emotional Essence)
Philosophical Teaching
Political Layer
Geographic Context
Meter (Chandas)
Sandhi Notes