Mahabharata Adhyaya 175
Vana ParvaAdhyaya 17519 Verses

Adhyaya 175

Bhīmasena’s Himalayan Hunt and Seizure by the Ajagara (भीमसेनस्य अजगरग्रहणम्)

Upa-parva: Ajagara-upākhyāna (Episode of the Ajagara/Great Serpent)

Janamejaya questions how Bhīmasena—described as possessing the life-force of myriad nāgas and famed for challenging formidable beings—could experience acute fear from an ajagara. Vaiśaṃpāyana situates the event during the Pandavas’ forest residence near a royal seer’s āśrama and then follows Bhīma moving through a visually abundant Himalayan landscape: auspicious regions frequented by devas, gandharvas, siddhas, and apsarases; birdsong (cakora, cakravāka, kokila, etc.); trees bearing perennial flowers and fruits; gem-like cold waters with waterfowl; and forests of deodāra and sandal. While engaged in hunting across plains and arid stretches, Bhīma encounters an enormous, terrifying serpent occupying a mountain fastness and covering a cavern with its body. The ajagara is detailed with cave-like mouth, four fangs, blazing copper-red eyes, and a death-like presence amplified by hissing and heavy breath. It suddenly grips Bhīma by both arms; upon mere contact Bhīma’s consciousness becomes clouded due to the serpent’s boon-derived power. Despite Bhīma’s famed strength, he cannot maneuver or counteract the constriction; he struggles intensely to free himself but is unable to impede the serpent’s hold, establishing a crisis that requires resolution beyond straightforward force.

Chapter Arc: युधिष्ठिर के पूछने पर अर्जुन इन्द्रलोक-प्रवास का वृत्तान्त आगे बढ़ाता है—कैसे वह इन्द्र का विश्वासपात्र बना और दिव्य लोक की मर्यादा में धीरे-धीरे स्थिर हुआ। → अर्जुन के घाव भरते हैं; इन्द्र उसे स्नेहपूर्वक हाथ पकड़कर निकट लाते हैं, दिव्य वस्त्र-आभूषण प्रदान करते हैं और गन्धर्वकुमारों के साथ रहने का सौभाग्य देते हैं। इसी सम्मान के बीच अर्जुन के भीतर एक तीव्र आकांक्षा जागती है—उन दिव्यास्त्रों को देखने/पाने की, जिनसे निवातकवच जैसे अजेय शत्रु भी मारे जा सकें। → अर्जुन का स्पष्ट निवेदन—‘भारत! मैं उन दिव्यास्त्रों को देखना चाहता हूँ जिनसे निवीतकवच (निवातकवच) मारे गये’—यह क्षण उसके तप-पराक्रम को लक्ष्य में बदल देता है: अब उसका इन्द्रलोक-प्रवास केवल आतिथ्य नहीं, अस्त्र-प्राप्ति की निर्णायक यात्रा है। → इन्द्र के भवन में अर्जुन का सम्मानित, सुखपूर्वक निवास स्थापित होता है; कथा-धारा ‘अस्त्रदर्शन/अस्त्र-प्राप्ति’ की दिशा में व्यवस्थित हो जाती है। वैशम्पायन संकेत करते हैं कि अर्जुन ने यह वृत्तान्त कहकर उस रात्रि भाइयों के साथ विश्राम किया। → इन्द्र अर्जुन की इच्छा पर क्या उत्तर देंगे—क्या, कब और किन शर्तों पर दिव्यास्त्रों का दर्शन/उपदेश होगा?

Shlokas

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठका २३ श्लोक मिलाकर कुल ७७३ श्लोक हैं) छः #&< (9) #प्टज 2४ चतुःसप्तरत्यांधेकशततमो< ध्याय: 80: कक कं यात्राका वृत्तान्त सुनकर युधिष्ठिरद्वारा उनका और दिव्यास्त्रदर्शनकी इच्छा प्रकट करना अजुन उवाच ततो मामतिविश्वस्तं संरूढशरविक्षतम्‌ देवराजो विगृहोदं काले वचनमब्रवीत्‌

Sinabi ni Arjuna: “Pagkaraan nito, nang ako’y ganap nang matatag ang loob, bagaman ang aking katawan ay sugatan pa at may mga palasong nakabaon, sa tamang sandali ay nagsalita sa akin ang Panginoon ng mga diyos—matatag at mariin ang kanyang mga salita.”

Verse 2

अर्जुन कहते हैं--राजन्‌! तदनन्तर मैं देवराजका अत्यन्त विश्वासपात्र बन गया। धीरे- धीरे मेरे शरीरके सब घाव भर गये। तब एक दिन देवराज इन्द्रने मेरा हाथ पकड़कर कहा -- १ ॥। दिव्यान्यस्त्राणि सर्वाणि त्वयि तिष्ठन्ति भारत न त्वाभिभवितुं शक्तो मानुषो भुवि कश्चन

Sinabi ni Arjuna: “O Hari, pagkaraan niyon ay naging tao akong lubos na pinagkakatiwalaan ng Panginoon ng mga diyos. Unti-unti ring naghihilom ang lahat ng sugat sa aking katawan. At isang araw, hinawakan ni Indra—hari ng mga diyos—ang aking kamay at sinabi: ‘O inapo ni Bharata, nasa iyo ang lahat ng banal na sandata. Walang sinumang tao sa lupa ang may kapangyarihang manaig sa iyo.’”

Verse 3

भीष्मो द्रोण: कृप: कर्ण: शकुनि: सह राजभि: संग्रामस्थस्य ते पुत्र कलां नाहन्ति षघोडशीम्‌

Sinabi ni Arjuna: “Anak, kahit sina Bhīṣma, Droṇa, Kṛpa, Karṇa, at Śakuni kasama ang mga hari—kahit nakatindig na handa sa digmaan—hindi man lamang sila katumbas ng kahit ikalabing-anim na bahagi ng iyong lakas.”

Verse 4

इदं च मे तनुत्राणं प्रायच्छन्मघवान प्रभु: अभेद्यं कवचं दिव्यं स्रजं चैव हिरण्मयीम्‌,महाराज! उन देवेश्वर इन्द्रने स्वयं मेरे शरीरकी रक्षा करनेवाला यह अभेद्य दिव्य कवच और यह सुवर्णमयी माला मुझे दी

Sinabi ni Arjuna: “At si Maghavan (Indra), ang makapangyarihang panginoon, ay nagkaloob sa akin ng baluting panangga sa katawan—banal at hindi mapasok—at gayundin ng isang kuwintas na yari sa ginto.”

Verse 5

देवदत्तं च मे शड्खं पुनः प्रादान्महारवम्‌ दिव्यं चेदं किरीटं मे स्वयमिन्द्रो युयोज ह

Sinabi ni Arjuna: “Muli niyang ipinagkaloob sa akin ang aking kabibe na tinatawag na Devadatta, na ang ugong ay napakalakas; at ang banal na putong na ito rin—si Indra mismo ang naglagay nito sa aking ulo.”

Verse 6

ततो दिव्यानि वस्त्राणि दिव्यान्याभरणानि च प्रादाच्छक्रो ममैतानि रुचिराणि बृहन्ति च,तत्पश्चात्‌ देवराजने मुझे ये मनोहर एवं विशाल दिव्य वस्त्र तथा दिव्य आभूषण दिये

Pagkaraan, si Śakra (Indra) ay nagkaloob sa akin ng mga kasuotang makalangit at mga palamuting makalangit—mga handog na maringal at maluwang.

Verse 7

एवं सम्पूजितस्तत्र सुखमस्म्युषितो नृप इन्द्रस्य भवने पुण्ये गन्धर्वशिशुभि: सह

Sinabi ni Arjuna: “Sa gayong paggalang na iginawad sa akin doon, O hari, namuhay akong masaya sa banal na tahanang makalangit ni Indra, kasama ang mga kabataang Gandharva.”

Verse 8

महाराज! इस प्रकार सम्मानित होकर मैं उस पवित्र इन्द्रभवनमें गन्धर्वकुमारोंके साथ सुखपूर्वक रहने लगा ।।

O Hari, sa gayong paggalang, namuhay akong masaya sa banal na palasyo ni Indra kasama ang mga kabataang Gandharva. Pagkaraan, si Śakra (Indra), nalulugod at kasama ang mga diyos, ay nagsabi sa akin: “Arjuna, dumating na ang oras ng iyong pag-alis; sapagkat ang iyong mga kapatid ay nananabik sa iyo at lagi kang inaalala.”

Verse 9

एवमिन्द्रस्यथ भवने पञ्च वर्षाणि भारत उषितानि मया राजन्‌ स्मरता द्यूतजं कलिम्‌,भारत! इस प्रकार द्यूतजनित कलहका स्मरण करते हुए मैंने इन्द्रभवनमें पाँच वर्ष व्यतीत किये हैं

Gayon, O Bhārata, habang nananahan ako sa makalangit na tahanan ni Indra, limang taon akong namalagi roon, O Hari—na walang tigil na inaalala ang alitang sumiklab dahil sa sugal na dice. Ang gunita ng pagkakasundong iyon na isinilang ng dice ay nanatiling sugat sa budhi, nagpapaalala na ang isang pagkukulang ay makapagpapakawala ng matagal na pagdurusa at pananagutan.

Verse 10

ततो भवन्‍न्तमद्राक्ष॑ं भ्रातृभि: परिवारितम्‌ गन्धमादनपादस्य पर्वतस्यास्य मूर्थनि,इसके बाद इस गन्धमादनकी शाखाभूत इस पर्वतके शिखरपर भाइयोंसहित आपका दर्शन किया है

Pagkaraan, nasilayan ko ikaw, napalilibutan ng aking mga kapatid, sa tuktok ng bundok na ito na tila isang sanga ng kabundukang umuusbong mula sa paanan ng Gandhamādana. Ang tanawing iyon ay sandali ng pagkilala at mapitagang pagtatagpo sa ilang, kung saan ang pagkakamag-anak at tungkuling-dharma ay nagsasanib sa gitna ng hirap at pagsisikap na wari’y paglalakbay-panata.

Verse 11

युधिछ्िर उवाच दिष्ट्या धनंजयास्त्राणि त्वया प्राप्तानि भारत दिष्ट्या चाराधितो राजा देवानामीश्वर: प्रभु:

Wika ni Yudhiṣṭhira: “Mapalad ka, O Dhanañjaya, sapagkat natamo mo ang mga sandatang makadiyos. O Bhārata, mapalad din na sa tapat na pagsamba ay napalugod mo si Indra—hari ng mga diyos, ang dakilang Panginoon. Ang tagumpay na ito’y hindi basta paghahangad ng kapangyarihan; ito’y tanda ng basbas na nakamtan sa disiplina at paggalang, upang gamitin sa paglilingkod sa dharma at hindi sa pagmamataas.”

Verse 12

दिष्ट्या च भगवान्‌ स्थाणुर्देव्या सह परंतप साक्षाद्‌ दृष्ट: स्वयुद्धेन तोषितश्न॒ त्वयानघ

Wika ni Yudhiṣṭhira: “Tunay na sumasaiyo ang pagpapala, O tagasunog ng mga kaaway: nasilayan mo nang tuwiran ang Mapalad na Panginoong Sthāṇu (Śiva), kasama ang Diyosa. At ikaw na walang sala, napalugod mo Siya sa sarili mong kagitingan sa labanan. Ito ang pinakadakilang kabutihang-palad—basbas na nakamtan hindi sa kayabangan, kundi sa disiplina, tapang, at paggalang.”

Verse 13

दिष्ट्या च लोकपालैस्त्वं समेतो भरतर्षभ दिष्ट्या वर्धामहे पार्थ दिष्ट्यासि पुनरागत:

Wika ni Yudhiṣṭhira: “Tunay na mapalad, O toro sa angkan ng Bhārata, na nakatagpo mo ang mga Lokapāla, ang mga tagapangalaga ng mga daigdig. Mapalad din na tayo’y sumusulong sa landas ng kasaganaan at lakas. O Pārtha, sa mabuting kapalaran ay nagbalik kang muli sa amin.”

Verse 14

अद्य कृत्स्नां महीं देवीं विजितां पुरमालिनीम्‌ मन्ये च धृतराष्ट्रस्य पुत्रानपि वशीकृतान्‌

Wika ni Yudhiṣṭhira: “Ngayong araw, tiyak na ako na masasakop natin ang buong daigdig—ang diyosang Lupa na pinalalamutian ng mga lungsod. Itinuturing ko rin na maging ang mga anak ni Dhṛtarāṣṭra ay mapapasailalim sa ating kapangyarihan.”

Verse 15

इच्छामि तानि चास्त्राणि द्रष्टें दिव्यानि भारत यैस्तथा वीर्यवन्तस्ते निवीतकवचा हत:

Wika ni Yudhiṣṭhira: “O Bhārata, nais kong makita ang mga makalangit na sandatang iyon—na sa pamamagitan ng mga iyon ay winasak mo, sa gayong paraan, ang mga makapangyarihang mandirigmang Nivātakavaca.”

Verse 16

अजुन उवाच श्वः प्रभाते भवान्‌ द्रष्टा दिव्यान्यस्त्राणि सर्वशः निवातकववचा घोरा यैर्मया विनिपातिता:

Wika ni Arjuna: “Mahal na Hari, bukas sa pagsikat ng araw ay masisilayan ninyo nang buo ang lahat ng makalangit na sandatang iyon—na sa pamamagitan ng mga iyon ay ibinagsak ko ang mga nakapanghihilakbot na Nivātakavaca.”

Verse 17

वैशम्पायन उवाच एवमागमनं तत्र कथयित्वा धनंजय: भ्रातृभि: सहित: सर्वे रजनीं तामुवास ह,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्‌! इस प्रकार अपने आगमनका वृत्तान्त सुनाकर सब भाइयोंसहित अर्जुनने वहाँ वह रात व्यतीत की

Sabi ni Vaiśampāyana: Matapos niyang isalaysay doon ang salaysay ng kanyang pagdating, si Dhanañjaya (Arjuna), kasama ang lahat ng kanyang mga kapatid, ay nagpalipas ng gabing iyon sa pook na yaon.

Verse 173

इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत निवातकवचयुद्धपर्वमें हिरण्यपुरवासी दैत्योंके वधसे सम्बन्ध रखनेवाला एक सौ तिहतत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ

Sa gayon nagwakas ang ika-isang daan at pitumpu’t tatlong kabanata ng Vana Parva ng Śrī Mahābhārata, sa bahaging tumatalakay sa digmaan laban sa Nivātakavaca, hinggil sa pagpaslang sa mga Daitya na naninirahan sa Hiraṇyapura.

Verse 174

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि निवातकवचयुद्धपर्वणि अस्त्रदर्शनसंकेते चतु:सप्तत्यधिकशततमो<ध्याय:

Sa ganito, sa Śrī Mahābhārata, sa Aklat ng Kagubatan (Vana Parva), sa bahaging tumatalakay sa labanan laban sa mga Nivātakavaca, sa seksiyong pinamagatang “Ang Hudyat sa Pagpapamalas ng mga Sandata,” nagtatapos ang ika-isang daan at pitumpu’t apat (174) na kabanata.

Frequently Asked Questions

The chapter stages a dilemma of capability versus circumstance: a renowned strong figure is rendered ineffective by boon-enabled constraint, raising the question of what constitutes effective action when strength alone fails.

The setup implies that resilience in adversity requires adaptive intelligence and reliance on broader resources (companions, counsel, or dharmic means), not only immediate force.

No explicit phalaśruti appears within the provided verses; the meta-commentary functions indirectly through Janamejaya’s inquiry and Vaiśaṃpāyana’s framing of wonder, fear, and boon-mediated causality.

Read Mahabharata in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App