Shloka 18
भीष्म-द्रोणादिभिः पाण्डवसेनाक्षयकाल-निर्णयः | Time-estimates for the depletion of the Pāṇḍava forces
Bhīṣma–Droṇa council
सनागाश्चमनुष्याणां ये च शिल्पोपजीविन: । ये चान्येडनुगतास्तत्र सूतमागधबन्दिन:
sanāgāś ca manuṣyāṇāṁ ye ca śilpopajīvinaḥ | ye cānye 'nugatās tatra sūtamāgadhabandinaḥ ||
Sinabi ni Vaiśaṃpāyana: Ang mga tagapag-alaga ng elepante, ang mga kawal na naglalakad, ang mga nabubuhay sa mga gawain ng sining at hanapbuhay, at ang iba pang mga tagasunod doon—mga kutsero (sūta), mga bardong panghukuman (Māgadha), at mga tagapuri—ay pawang pinagkalooban ng pagkain ni Haring Duryodhana. Ipinakikita ng tagpong ito na ang kanyang pagkakaloob ay hindi lamang para sa mga mataas na panauhin, kundi umaabot sa buong kasamang hanay, na naghahayag kung paanong ang kapangyarihang panghari ay nagpapakain at nagpapatatag sa hukbo at korte sa pamamagitan ng maayos na pagkamapagpatuloy at pagtatangkilik.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights a practical dimension of rājadharma: a king’s responsibility to sustain not only nobles but also the full ecosystem of an army and court—elephant corps, footmen, artisans, and professional bards—through orderly provision. Generosity here functions as social glue and political instrument, binding followers through support.
During the Udyoga Parva’s mobilization and alliance-building atmosphere, Duryodhana is depicted distributing food widely. The narration emphasizes that provisions reach every category of attendant—military and civilian—showing the scale of his arrangements and the breadth of those gathered around him.