Shloka 184
Bhīṣma’s Recollection of the Duel: Charioteer’s Fall, Brahmin Protection, and Portents after Rāma’s Collapse
तदनन्तर देवता, असुर तथा राक्षसोंसहित सम्पूर्ण जगत्में हाहाकार मच गया। भारत! “यही उपयुक्त अवसर है” ऐसा मानकर मैंने तुरंत ही प्रस्वापनास्त्रको छोड़नेका विचार किया। फिर तो उन ब्रह्मवादी वसुओंके कथनानुसार उस विचित्र अस्त्रका मेरे मनमें स्मरण हो आया ।। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि अम्बोपाख्यानपर्वणि परस्परब्रद्मास्त्रप्रयोगे चतुरशीत्यधिकशततमो<ध्याय:
tadanantaraṃ devatā asurā tathā rākṣasaiḥ sahitaṃ sampūrṇe jagati hāhākāro macchitaḥ। bhārata! “ayam eva upayuktaḥ avasaraḥ” iti matvā mayā tūrṇam eva prasvāpanāstram utsraṣṭuṃ vicāritaṃ। tataḥ teṣāṃ brahmavādināṃ vasūnāṃ vacanānusāreṇa tasya vicitrasya astrasya mama manasi smṛtir ājagāma॥
Pagkaraan nito, sumiklab ang malaking sigaw ng pangamba sa buong daigdig—sa mga diyos, mga asura, at mga rākṣasa. O Bhārata, sa paghatol na “ito ang angkop na sandali,” agad kong ipinasya na pakawalan ang Prasvāpanāstra, ang sandata ng pag-idlip. Pagdaka, ayon sa mga salita ng mga Vasu na nagsasalita tungkol kay Brahman, bumalik sa aking isip ang alaala ng kahanga-hangang sandatang iyon.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Even in conflict, the decision to deploy extraordinary force is framed as a matter of timing, propriety, and higher counsel: Bhīṣma weighs the ‘right occasion’ and acts in line with authoritative guidance (the Vasus), highlighting restraint, responsibility, and the ethical gravity of escalation.
A cosmic panic spreads among all classes of beings. Seeing the moment as critical, Bhīṣma decides to release the sleep-weapon (Prasvāpanāstra). Prompted by the Vasus’ instruction, he recalls the specific wondrous astra needed for the situation.