Shloka 102
कि दर्दुर: कूपशयो यथेमां न बुध्यसे राजचमूं समेताम् । दुराधर्षा देवचमूप्रकाशां गुप्तां नरेन्द्रैस्त्रिदशैरिव द्याम्ू,'जैसे देवता स्वर्गकी रक्षा करते हैं, उसी प्रकार पूर्व, पश्चिम, दक्षिण और उत्तर दिशाओंके नरेश तथा काम्बोज, शक, खश, शास्त्र, मत्स्य, कुरु और मध्यप्रदेशके सैनिक एवं म्लेच्छ, पुलिन्द, द्रविड़, आन्ध और कांचीदेशीय योद्धा जिस सेनाकी रक्षा करते हैं, जो देवताओंकी सेनाके समान दुर्धर्ष एवं संगठित है, कौरवराजकी (समुद्रतुल्य) उस सेनाको क्या तुम कूपमण्डूककी भाँति अच्छी तरह समझ नहीं पाते?
ki darduraḥ kūpaśayaḥ yathemāṃ na budhyase rājacamūṃ sametām | durādharṣā devacamūprakāśāṃ guptāṃ narendrais tridāśair iva dyām ||
Sinabi ni Sañjaya: “Bakit, gaya ng palakang nakatira sa balon, hindi mo maunawaan ang nagkakatipong hukbong maharlika? Mahirap itong lusubin, maningning na tulad ng hukbo ng mga deva, at binabantayan ng mga hari—gaya ng langit na binabantayan ng Tatlumpu’t Tatlong diyos.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse warns against narrow, provincial judgment (“frog in a well” mentality). Ethical discernment in politics and war requires seeing the true scale of forces and alliances rather than clinging to limited personal assumptions.
Sañjaya rebukes his addressee for underestimating the assembled Kaurava host, describing it as formidable and divinely radiant, protected like heaven by the gods—emphasizing the vastness and strength of the coalition.