अरण्यवृत्ति-वैराग्योपदेशः | Forest Discipline and the Program of Non-Attachment
नाकल्याणं न कल्याणं चिन्तयन्नुभयोस्तयो: । न तो जीवनका अभिनन्दन करूँगा, न मृत्युसे द्वेष। यदि एक मनुष्य मेरी एक बाँहको बसूलेसे काटता हो और दूसरा दूसरी बाँहको चन्दनमिश्रित जलसे सींचता हो तो न पहलेका अमंगल सोचूँगा और न दूसरेकी मंगल-कामना करूँगा। उन दोनोंके प्रति समान भाव रखूँगा ।।
yudhiṣṭhira uvāca |
nākalyāṇaṃ na kalyāṇaṃ cintayann ubhayos tayoḥ |
na to jīvanakaṃ abhinandanaṃ karūṅgā, na mṛtyuse dveṣa |
yadi eka manuṣya merī eka bāṃhako basūlese kāṭatā ho aura dūsarā dūsrī bāṃhako candanamiśrita jalase sīñcatā ho to na pahlekā amaṅgala socūṅgā na dūsre kī maṅgala-kāmanā karūṅgā |
un donoṃ ke prati samāna bhāva rakhūṅgā ||
yāḥ kāścid jīvatā śakyāḥ kartum abhyudayakriyāḥ |
sarvās tāḥ samabhityajya nimeṣādivyavasthitaḥ, jīvita puruṣa ke dvārā jo koī bhī abhyudayakārī karma kiye jā sakte haiṃ, un sabkā parityāga karke kevala śarīra-nirvāha ke liye palakoṃ ke kholane-mīṃcane yā khāne-pīne ādi ke kārya meṃ hī pravṛtta ho sakūṅgā |
Sinabi ni Yudhiṣṭhira: “Sa dalawang iyon, hindi ako magbubulay ng masama ni magnanasa ng mabuti. Hindi ako magagalak sa buhay ni mapopoot sa kamatayan. Kung may isang taong pumutol ng isa kong braso gamit ang palakol, at may isa pang magbuhos sa kabila kong braso ng tubig na may halong samyo ng sandal, hindi ko hihilingin ang kapahamakan sa una ni ang kasaganaan sa ikalawa; sa kanilang dalawa, iisa ang aking loob. At anumang gawaing makapagpapasulong sa daigdig na kayang gawin ng taong nabubuhay—tatalikuran ko ang lahat—at mananatiling nakatuon lamang sa payak na pag-iingat ng katawan, abala lamang sa pagkurap at sa pagkain at pag-inom.”
युधिछिर उवाच
The verse teaches samatva—steady equanimity toward harm and benefit, praise and blame, life and death. Yudhiṣṭhira describes a mind that does not cling to favorable treatment nor react with hostility to injury, and that can even relinquish worldly ‘advancement’ activities, remaining focused only on minimal bodily upkeep.
In the Śānti Parva’s instruction on peace and right conduct after the war, Yudhiṣṭhira articulates an extreme ideal of detachment: even if two people treat him in opposite ways—one violently, one kindly—he would respond with the same inner attitude, and he could abandon all pursuits of prosperity to live with the barest necessities.