Shloka 23
राष्ट्रगुप्ति-संग्रहः
Protection of the Realm and Principles of Revenue & Local Administration
संजातमुपजीवन् स लभते सुमहत् फलम् | इसी प्रकार राष्ट्रका भी अधिक दोहन करनेसे वह दरिद्र हो जाता है; इस कारण वह कोई महान् कर्म नहीं कर पाता। जो राजा स्वयं रक्षामें तत्पर होकर समूचे राष्ट्रपर अनुग्रह करता है और उसकी प्राप्त हुई आयसे अपनी जीविका चलाता है, वह महान् फलका भागी होता है ।।
sañjātam upajīvan sa labhate sumahat phalam | āpad-arthaṃ ca niryāt dhanaṃ tv iha vivardhayet ||
Wika ni Bhishma: “Ang haring nabubuhay lamang sa nararapat na nakukuha at nagtataguyod ng sarili nang walang mapaniil na pagkuha ay nagkakamit ng napakalaking gantimpala. Ngunit kapag labis niyang ‘ginatasan’ ang lupain, ang kaharian ay nagdarahop; kaya hindi siya makagagawa ng dakilang gawain. Ang haring siya mismo’y masikap sa pag-iingat, nagpapala sa buong bayan, at nabubuhay sa kita na nararapat na dumating sa kanya—ang gayong hari ay nakikibahagi sa dakilang kabutihan. At para sa panahon ng kapahamakan, dapat din siyang magtabi at magpalago ng yaman dito bilang reserba.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler must not exploit the realm through excessive extraction; he should protect and support the people, live on rightful revenue, and maintain an emergency reserve. Ethical governance sustains prosperity and enables great works.
In the Shanti Parva’s instruction on rajadharma, Bhishma advises Yudhishthira about sound kingship: overtaxation impoverishes the kingdom, while protection, benevolence, and prudent treasury management bring lasting merit and stability.