Shloka 11
ऋत्विग्धर्मः, दक्षिणा-न्यायः, तपसः परमार्थः
Ritvij-Dharma, the Norm of Dakṣiṇā, and the Higher Meaning of Tapas
तात! दक्षिणा यज्ञोंका अड़ है। वही वेदोक्त यज्ञोंका विस्तार एवं उनमें न्यूनताकी पूर्ति करनेवाली है। दक्षिणाहीन यज्ञ किसी प्रकार भी यजमानका उद्धार नहीं कर सकते
tāta! dakṣiṇā yajñānām aṅgaḥ. sā eva vedoktānāṁ yajñānāṁ vistāraṁ ca teṣu nyūnatāyāḥ pūrtiṁ ca karoti. dakṣiṇāhīnā yajñāḥ kathaṁcid api yajamānasya uddhāraṁ na kartum śaknuvanti.
Wika ni Bhīṣma: “Anak ko, ang dakṣiṇā—ang handog na kabayaran—ay mahalagang sangkap ng yajña. Ito ang nagpapalawak sa mga ritong itinakda ng Veda at pumupuno sa anumang kakulangan sa mga iyon. Ang yajñang walang dakṣiṇā ay hindi makapagliligtas o makapag-aangat sa espiritu ng yajamāna, ang tagapagtaguyod ng paghahain, sa anumang paraan.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A yajña is not merely a set of ritual actions; it must be ethically completed through dakṣiṇā—generous giving that perfects the rite, remedies deficiencies, and enables the patron to gain true spiritual benefit.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma, Bhīṣma teaches the listener that Veda-prescribed sacrifices require dakṣiṇā as an indispensable element; without it, the yajamāna’s intended uplift and merit do not arise.