Shloka 28
धन-राजधर्म संवादः
Discourse on Wealth and Royal Duty
यदि राजाके लिये दूसरेके धनका अपहरण करना उचित नहीं है, तो वह धर्मका अनुष्ठान कैसे कर सकता है? वेदशास्त्रोंमें भी विद्वानोंने राजाके लिये यही निर्णय दिया है कि *राजा प्रतिदिन वेदोंका स्वाध्याय करे, विद्वान् बने, सब प्रकारसे संग्रह करके धन ले आवे और यत्नपूर्वक यज्ञका अनुष्ठान करे! ।। द्रोहाद् देवैरवाप्तानि दिवि स्थानानि सर्वश: । द्रोहात् किमन्यज्ज्ञातीनां गृद्धयन्ते येन देवता:,जाति-भाइयोंसे द्रोह करके ही देवताओंने स्वर्गगलोकके सभी स्थानोंपर अधिकार प्राप्त कर लिया है। देवता जिससे धन या राज्य पाना चाहते हैं, वह ज्ञातिद्रोहके सिवा और क्या है?
arjuna uvāca | yadi rājake liye dūsareke dhan kā apaharaṇa karanā ucita nahīṁ hai, to vaha dharmakā anuṣṭhāna kaise kara sakatā hai? vedaśāstroṁ meṁ bhī vidvānōṁ ne rājake liye yahī nirṇaya diyā hai ki rājā pratidina vedōṁ kā svādhyāya kare, vidvān bane, sab prakār se saṁgraha karke dhana le āve aura yatnapūrvaka yajñakā anuṣṭhāna kare || drohād devair avāptāni divi sthānāni sarvaśaḥ | drohāt kim anyaj jñātīnāṁ gṛddhyante yena devatāḥ ||
Wika ni Arjuna: “Kung hindi nararapat para sa isang hari ang agawin ang yaman ng iba, paano niya maisasagawa ang mga tungkulin ng dharma na nangangailangan ng yaman? Maging ang mga Veda at śāstra, ayon sa paliwanag ng mga pantas, ay nagtatakda para sa hari na dapat niyang pag-aralan araw-araw ang mga Veda, maging tunay na marunong, magtipon ng yaman sa lahat ng paraan, at masikap na magsagawa ng mga paghahandog. Tunay ngang sinasabi na nakuha ng mga deva ang lahat ng kanilang katayuan sa langit sa pamamagitan ng ‘druha’—pagtataksil sa sariling kaangkan. At ano pa ba ang gawaing nag-uudyok sa mga deva na maghangad sa yaman o paghahari ng kanilang mga kamag-anak, kundi ang pagtataksil sa sariling mga kaanak?”
अर्जुन उवाच
Educational Q&A
The passage probes a tension in rājadharma: a king is expected to uphold dharma and sponsor yajñas, which require wealth, yet seizing others’ wealth appears unethical. It further critiques the idea that even divine models of gaining power may involve morally troubling acts like betrayal of kin, urging scrutiny of ends-versus-means justifications.
Arjuna raises a pointed question about the legitimacy of royal revenue-collection and the moral cost of acquiring resources for religious and state duties. He cites scriptural prescriptions for a king’s learning and sacrificial obligations, then invokes a provocative example about the gods attaining heavenly positions through ‘droha’ against relatives, challenging simplistic appeals to precedent.