Shloka 8
आपद्धर्मे वैश्यवृत्तिः, विक्रय-निषेधाः, तथा ब्रह्म-क्षत्र-सम्बन्धः
Emergency Livelihood, Prohibited Trade, and Brahman–Kshatra Regulation
बकरा अग्निस्वरूप, भेड़ वरुणस्वरूप, घोड़ा सूर्यस्वरूप, पृथ्वी विराट्स्वरूप तथा गौ यज्ञ और सोमका स्वरूप है; अतः इनका विक्रय कभी किसी तरह नहीं करना चाहिये। भरतनन्दन! ब्राह्मणके लिये बनी-बनायी रसोई देकर बदलेमें कच्चा अन्न लेनेकी साधुपुरुष प्रशंसा नहीं करते हैं; किंतु केवल भोजनके लिये कच्चा अन्न देकर उसके बदले पका- पकाया अन्न ले सकते हैं ।। वयं सिद्धमशिष्यामो भवान् साधयतामिदम् । एवं संवीक्ष्य निमयेन्नाधर्मोडस्ति कथंचन,“हम लोग बनी-बनायी रसोई पाकर भोजन कर लेंगे। आप यह कच्चा अन्न लेकर इसे पकाइये' इस भावसे अच्छी तरह विचार करके यदि कच्चे अन्नसे पके-पकाये अन्नको बदल लिया जाय तो इसमें किसी प्रकार भी अधर्म नहीं होता
bakaro 'gnisvarūpaḥ, meṣo varuṇasvarūpaḥ, aśvaḥ sūryasvarūpaḥ, pṛthivī virāṭsvarūpā tathā gauḥ yajñasya somasya ca svarūpam; ata etānāṃ vikrayaḥ kadācana kathaṃcid api na kartavyaḥ. bharatanandana! brāhmaṇārthaṃ kṛtāṃ siddhāṃ rasoīṃ dattvā badale kaccānnaṃ grahaṇaṃ sādhavaḥ na praśaṃsanti; kintu kevala-bhojanārthaṃ kaccānnaṃ dattvā tasya badale pakvaṃ siddham annaṃ gṛhṇīyāt. vayaṃ siddham aśīṣyāmaḥ, bhavān sādhayatām idam—evaṃ saṃvīkṣya nimayen nādharmo 'sti kathaṃcana.
Sinabi ni Bhishma: “Ang kambing ay anyo ni Agni, ang tupa ay anyo ni Varuṇa, ang kabayo ay anyo ng Araw, ang lupa ay anyo ni Virāṭ, at ang baka ay anyo ng yajña at Soma; kaya’t ang pagbebenta sa mga ito ay hindi dapat gawin kailanman, sa anumang paraan. O ligaya ng angkan ng Bharata! Hindi pinupuri ng mabubuting tao ang gawi na magbigay ng pagkaing lutong-handa na inilaan sa isang Brāhmaṇa at tumanggap ng hilaw na bigas o butil bilang kapalit; subalit kung para lamang sa pagkain, maaaring magbigay ng hilaw na butil at tumanggap ng lutong pagkain bilang kapalit. ‘Kakain kami ng nakahanda na; kunin mo ang hilaw na butil na ito at lutuin’—kapag ang palitan ay ginawa matapos ang maingat na pagninilay sa ganitong diwa, wala itong anumang kasalanang-labag sa dharma.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Certain beings and supports of ritual life (especially the cow, and also animals and earth linked with deities) are treated as sacral embodiments and therefore should not be commodified through sale. In matters of food, an exchange is judged by intention and context: exploiting a Brāhmaṇa’s prepared meal for profit is censured, but exchanging raw grain for cooked food purely to eat is permitted and not adharma.
In the Śānti Parva’s instruction on righteous conduct, Bhīṣma answers Yudhiṣṭhira’s queries about proper livelihood and exchange. He lays down a rule against selling certain sacral entities and then clarifies a practical case: when one party says, ‘We will eat the prepared food; you take the raw grain and cook it,’ such a carefully considered barter is ethically acceptable.