Shloka 44
ऋग्यजु:सामवित् पूज्यो नित्यं स्थाद् देववद् द्विज: । अनृग्यजुरसामा च प्राजापत्य उपद्रव: । यज्ञों मनीषया तात सर्ववर्णेषु भारत,ऋतक्, साम और यजुर्वेदका ज्ञाता ब्राह्मण सदा देवताके समान पूजनीय है। दास या शूद्र ऋक, यजु और सामके ज्ञानसे शून्य होता है; तो भी वह “प्राजापत्य” (प्रजापतिका भक्त) कहा गया है। तात! भरतनन्दन! मानसिक संकल्पद्वारा जो भावनात्मक यज्ञ होता है, उसमें सभी वर्णोका अधिकार है
bhīṣma uvāca | ṛgyajuḥsāmavit pūjyo nityaṃ sthād devavad dvijaḥ | anṛgyajur asāmā ca prājāpatya upadravaḥ | yajño manīṣayā tāta sarvavarṇeṣu bhārata ||
Wika ni Bhishma: “Ang isang dvija (ang ‘dalawang ulit na isinilang’) na nakaaalam ng Ṛg, Yajus, at Sāman ay dapat laging parangalan—igalang na gaya ng isang diyos. Maging ang walang kaalaman sa Ṛg, Yajus, at Sāman—gaya ng isang alipin o Śūdra—maaari pa ring tawaging ‘Prājāpatya,’ isang debotong nakaayon kay Prajāpati. O minamahal, O inapo ni Bharata: ang yajña na isinasagawa sa loob, sa pamamagitan ng layon at pag-unawa—ang handog ng isip—ay para sa lahat ng varṇa.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma distinguishes between (1) the social reverence due to a dvija learned in the three Vedas and (2) the broader spiritual accessibility of inner sacrifice: a mental, intention-based yajña is open to all varṇas, even to those without Vedic study.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma, Bhishma advises Yudhiṣṭhira about religious merit and social honor: Vedic mastery warrants high respect, yet devotion and inward sacrificial practice are not restricted to the Veda-trained classes.