Shloka 51
Varṇa-dharma and Rājadharma: Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Outline (वर्णधर्म-राजधर्म-प्रश्नोत्तरम्)
दुर्गके चारों ओर खाईं खुदवाना
bhīṣma uvāca | durge cāroṃ ora khāīṃ khudvānā, senā kā yuddha ke liye susajjita honā tathā raṇapayātrā karnā, coroṃ aura bhayānaka jaṅgalī luṭeroṃ dvārā śatru ke rāṣṭra ko pīḍā denā, āga lagāne vāle, jahar dene vāle, chadmaveṣadhārī logoṃ dvārā bhī śatru ko hāni pahuṃcānā tathā eka-eka śatrudala ke pradhāna-pradhāna logoṃ meṃ bhed utpanna karnā, phasal aura paudhoṃ ko kāṭ lenā, hāthiyoṃ ko bhaṛkānā, logoṃ meṃ ātaṅka utpanna karnā, śatruoṃ meṃ anurakta puruṣa ko anunaya ādike dvārā phoṛ lenā aura śatrupakṣa ke logoṃ meṃ apne prati viśvāsa utpanna karānā—ādi upāyoṃ se śatru ke rāṣṭra ko pīḍā dene kī kalā kā bhī brahmājī ke ukta grantha meṃ varṇana kiyā gayā hai || 48–50 || saptāṅgasya ca rājyasya hāsa-vṛddhi-samañjasam | dūtasāmarthya-saṃyogāt sa-rāṣṭrasya vivardhanam | śatru-mitra-madhyasthānāṃ vistareṇa samyak vivecanam, balavān śatruoṃ ko kucal ḍālne tathā unse ṭakkar lene kī vidhi—ādikā ukta grantha meṃ varṇana kiyā gayā hai ||
Wika ni Bhīṣma: “Sa kasulatang iniuugnay kay Brahmā, inilarawan din bilang sining ng pamamahala: ang patibayin ang kuta sa paghuhukay ng mga moat sa palibot; ang panatilihing handa sa digmaan ang hukbo at lumabas sa mga kampanya; ang gipitin ang kaharian ng kaaway sa pamamagitan ng mga magnanakaw at nakapanghihilakbot na mandarambong sa gubat; ang saktan ang kaaway maging sa pamamagitan ng mga nagsisiga ng apoy, mga naglalason, at mga taong nagkukunwari; ang maghasik ng alitan sa mga pangunahing pinuno ng bawat pangkat ng kaaway; ang putulin ang mga pananim at halaman; ang udyukan ang mga elepante; ang magkalat ng sindak sa bayan; ang mahikayat, sa pangungusap at pang-akit, ang mga nasa kampo ng kaaway na may pagkiling sa panig ng sarili; at ang lumikha ng tiwala sa sarili sa hanay ng mga tao ng kabilang panig. Ipinaliliwanag din ng akdang iyon ang pag-angat, pagbagsak, at pantay na pagpapanatili ng isang kahariang binubuo ng pitong sangkap; ang paglago ng sariling sakop at yaman sa pamamagitan ng kakayahan ng mga sugo; ang masusi at wastong pagtaya sa mga kaaway, kaalyado, at mga neutral; at ang mga paraan upang durugin ang makapangyarihang kalaban o harapin siya sa tuwirang sagupaan.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma summarizes a classical manual of polity: a king must understand both defensive preparedness (forts, moats, army readiness) and the full spectrum of political instruments—diplomacy, intelligence, and even disruptive measures—while also maintaining the state’s seven limbs in balanced condition and judging correctly among enemies, allies, and neutrals.
In the Shanti Parva’s instruction on kingship, Bhishma is advising Yudhishthira. Here he cites an authoritative ‘Brahma’ treatise to list practical techniques for weakening an enemy realm and to outline broader topics of governance: the seven-limbed state, the role of envoys, and strategic evaluation of rival powers.