Shloka 47
Varṇa-dharma and Rājadharma: Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Outline (वर्णधर्म-राजधर्म-प्रश्नोत्तरम्)
Devanagari script
बलव्यसनमुक्त च तथैव बलहर्षणम् | पीडा चापदकालकश्न पत्तिज्ञानं च पाण्डव,पाण्डुकुमार! विपत्तिसे सेनाओंका उद्धार करना, सैनिकोंका हर्ष और उत्साह बढ़ाना, पीड़ा और आपत्तिके समय पैदल सैनिकोंकी स्वामिभक्तिकी परीक्षा करना--इन सब बातोंका उस शास्त्रमें वर्णन किया गया है
Translation
Wika ni Bhishma: “O anak ni Pandu, inilalarawan sa śāstra na iyon ang pagligtas sa mga hukbo mula sa kapahamakan, ang pagpapataas ng galak at sigla ng mga kawal, at ang pagsubok sa katapatan ng mga kawal na impanterya sa kanilang panginoon sa oras ng pagdurusa at panganib.”
Word by Word
बलव्यसनमुक्तम्free from calamity/vice regarding the army (i.e., release of the army from distress)
बलव्यसनमुक्तम्:
Karta
TypeAdjective
Rootबलव्यसनमुक्त
FormNeuter, Nominative, Singular
चand
च:
TypeIndeclinable
Rootच
तथाthus, likewise
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
एवindeed, just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
बलहर्षणम्gladdening/cheering of the army
बलहर्षणम्:
Karta
TypeNoun
Rootबलहर्षण
FormNeuter, Nominative, Singular
पीडाpain, affliction
पीडा:
Karta
TypeNoun
Rootपीडा
FormFeminine, Nominative, Singular
चand
च:
TypeIndeclinable
Rootच
आपत्कालकःpertaining to time of calamity
आपत्कालकः:
TypeAdjective
Rootआपत्कालक
FormMasculine, Nominative, Singular
पत्तिज्ञानम्knowledge/assessment of foot-soldiers
पत्तिज्ञानम्:
Karta
TypeNoun
Rootपत्तिज्ञान
FormNeuter, Nominative, Singular
चand
च:
TypeIndeclinable
Rootच
पाण्डवO Pandava
पाण्डव:
TypeNoun
Rootपाण्डव
FormMasculine, Vocative, Singular
पाण्डुकुमारO son of Pandu
पाण्डुकुमार:
TypeNoun
Rootपाण्डुकुमार
FormMasculine, Vocative, Singular
Speaker
भीष्म उवाच
Character Dynamics
Dharma Sankata (Moral Dilemma)
War Context
Verse Rasa (Emotional Essence)
Philosophical Teaching
Political Layer
Geographic Context
Meter (Chandas)
Sandhi Notes