Varṇa-dharma and Rājadharma: Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Outline (वर्णधर्म-राजधर्म-प्रश्नोत्तरम्)
महाभारत &«€ ७» कक राजासे हीन प्रजाकी ब्रह्माजीसे राजाके लिये प्रार्थना यात्राकालाश्ष चत्वारस्त्रिवर्गस्थ च विस्तर: । विजयो धर्मयुक्तश्व तथार्थविजयश्व ह
bhīṣma uvāca | mahābhārate 'smin granthe prajāyā rājahīnatve brahmaṇā rājñe kṛtā prārthanā yātrākālāś ca catvāras trivaragasya ca vistaraḥ | vijayo dharmayuktaś ca tathārthavijaya eva ca āsuravijayaś ca | śatrūṇām upari yātrāyāś catvāraḥ kālāḥ, trivaragasya vistaraḥ, dharmavijayaḥ, arthavijayaḥ, āsuravijayaś ca—etad api granthe pūrṇarūpeṇa varṇitam | mantrī rāṣṭra durga senā kośa iti pañcavargāṇāṃ uttama-madhyama-adhama-bhedena trividha-lakṣaṇam api pratipāditam ||
Wika ni Bhishma: Sa Mahabharata na ito ay ganap na isinalaysay kung paanong nang maiwang walang hari ang bayan, si Brahma ay nanalangin upang malikha ang paghahari. Itinatakda rin nito ang apat na wastong pagkakataon upang magsagawa ang hari ng paglalakbay-digma laban sa mga kaaway, at ipinaliliwanag nang malawakan ang tatlong layunin ng buhay. Higit pa rito, ibinubukod nito ang mga uri ng tagumpay—tagumpay na nakaugat sa dharma, tagumpay na nakatuon sa artha (yaman/kapangyarihan), at tagumpay na asuriko (di-matuwid). At inilalatag din nito ang tatluhang pamantayan—pinakamainam, katamtaman, at pinakamababa—para sa limang haligi ng isang kaharian: ang ministro, ang lupain/estado, ang kuta, ang hukbo, at ang kabang-yaman.
भीष्म उवाच
The verse frames kingship as a dharma-protecting institution: it outlines ethical categories of victory and teaches that a kingdom’s strength depends on evaluating its five pillars—minister, realm, fort, army, and treasury—by clear standards of quality.
Bhishma, instructing on rajadharma in the Shanti Parva, points to what the Mahabharata itself contains: the origin-idea of kingship (Brahma’s prayer when people lacked a king), guidance on when to undertake campaigns, the exposition of the trivarga, and classifications of victory and state components.