Shloka 45
अध्याय ५७ — राज्ञः नित्यप्रयत्नः, रक्षा-प्रधानता, तथा त्याग-नीतिः
Chapter 57: Constant Royal Vigilance, Primacy of Protection, and Principles of Dismissal
अरक्षितारं राजानं भार्या चाप्रियवादिनीम् | ग्रामकामं च गोपालं वनकामं॑ च नापितम्,'जैसे समुद्रकी यात्रामें टूटी हुई नौकाका त्याग कर दिया जाता है, उसी प्रकार प्रत्येक मनुष्यको चाहिये कि वह उपदेश न देनेवाले आचार्य, वेदमन्त्रोंका उच्चारण न करनेवाले ऋत्विज्, रक्षा न कर सकने-वाले राजा, कटु वचन बोलनेवाली स्त्री, गाँवमें रहनेकी इच्छा रखनेवाले ग्वाले और जंगलमें रहनेकी कामना करनेवाले नाई--इन छ: व्यक्तियोंका त्याग कर दे”
arakṣitāraṁ rājānaṁ bhāryā cāpriyavādinīm | grāmakāmaṁ ca gopālaṁ vanakāmaṁ ca nāpitam ||
Wika ni Bhishma: “Dapat talikdan ang haring hindi makapagbigay ng proteksiyon, ang asawang mapanakit magsalita, ang pastol ng baka (gopāla) na ang tanging hangad ay buhay-nayon, at ang barbero (nāpita) na nananabik sa gubat. Ang mga taong ito, sapagkat hindi angkop sa kanilang tungkulin, ay dapat iwan—gaya ng pagtatapon sa basag na bangka sa paglalayag sa dagat.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches role-based ethics: when a person entrusted with a duty (protection, supportive speech, or a livelihood suited to their station) fails or is fundamentally misaligned with that role, continued dependence on them becomes harmful; therefore, one should withdraw association, like discarding a broken boat before a dangerous journey.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and practical governance. Here he gives a pointed maxim: certain relationships or service-providers should be abandoned when they cannot fulfill their essential function, illustrating the point with the metaphor of leaving a damaged boat before an ocean crossing.