Shloka 21
Adhyāya 33 — Yudhiṣṭhira’s Post-Conflict Remorse and Inquiry on Āśrama Discipline (शोक-विमर्शः, आश्रम-जिज्ञासा)
महाबाहो! तुम युद्धमें मारे गये उन क्षत्रियोंके भी ऐसे कर्मोंका चिन्तन करो जो उनके विनाशके कारण थे और जिनके होनेसे ही उन्हें कालके अधीन होना पड़ा ।। आत्मनश्न विजानीहि नियतव्रतशासनम् | यदा त्वमीदृशं कर्म विधिना55क्रम्प कारित:,तुम अपने आचार-व्यवहारपर भी ध्यान दो कि “तुम सदा ही नियमपूर्वक उत्तम व्रतके पालनमें लगे रहते थे तो भी विधाताने बलपूर्वक तुम्हें अपने अधीन करके तुम्हारे द्वारा ऐसा निष्ठर कर्म करवा लिया'
mahābāho! tvaṃ yuddhe māritānāṃ teṣāṃ kṣatriyāṇām api tādṛśāṃ karmāṇāṃ cintanaṃ kuru, yāni teṣāṃ vināśa-kāraṇāni babhūvuḥ, yaiḥ sambhūtaiḥ te kālasya vaśam āpannāḥ. ātmanaś ca vijānīhi niyata-vrata-śāsanam; yadā tvam īdṛśaṃ karma vidhinā balāt kāritaḥ.
Wika ni Vyāsa: “O makapangyarihang bisig, pagnilayan mo rin ang mga gawa ng mga kṣatriya na napatay sa digmaan—mga gawang naging sanhi ng kanilang kapahamakan at, nang magawa, ay nagpasailalim sa kanila sa kapangyarihan ng Panahon. At siyasatin mo rin ang sarili mong asal: bagaman ikaw ay disiplinado sa matitibay na panata at mga tuntuning sinusunod, ang Tagapag-ayos ng tadhana ay pumigil at pumuwersa sa iyo sa bisa ng kapalaran upang gawin ang gayong malupit na gawa.”
व्यास उवाच
Educational Q&A
Vyāsa urges ethical self-examination: the fall of warriors is linked to their own destructive actions, yet human agency operates under the overpowering framework of Kāla (Time) and Vidhi (destiny). The teaching balances responsibility for karma with humility before forces larger than individual will.
In Śānti Parva’s reflective setting after the war, Vyāsa addresses a heroic listener and directs him to contemplate both the slain kṣatriyas’ ruin-causing deeds and his own conduct—acknowledging that even a disciplined person may be driven by destiny to commit severe acts amid the compulsions of war.