Shloka 25
देवतापितृप्रश्नः — Nārada at Badarīāśrama: the ultimate referent of daiva and pitṛ worship
अव्यक्तप्रकृतिरयं कलाशरीर: सूक्ष्मात्मा क्षणत्रुटिशो निमेषरोमा | ऋत्वास्थ: समबलशुक्क्लकृष्णनेत्रो मासाड्रे द्रवति वयोहयो नराणाम्,मनुष्योंका आयुरूप अश्व बड़े वेगसे दौड़ा जा रहा है। इसका स्वभाव अव्यक्त है। कला-काष्ठा आदि इसके शरीर हैं। इसका स्वरूप अत्यन्त सूक्ष्म है। क्षण, त्रुटि (चुटकी) और निमेष आदि इसके रोम हैं। ऋतुएँ मुख हैं। समान बलवाले शुक्ल और कृष्णपक्ष नेत्र हैं तथा महीने इसके विभिन्न अंग हैं। वह भयंकर वेगशाली अश्व यहाँकी किसी वस्तुकी अपेक्षा न रखकर निरन्तर अविराम गतिसे वेगपूर्वक भागा जा रहा है। उसे देखकर यदि तुम्हारी ज्ञानदृष्टि दूसरेके द्वारा चलानेपर चलनेवाली नहीं है; तो तुम्हारा मन धर्ममें ही लगना चाहिये। तुम दूसरे धर्मात्माओंपर भी दृष्टि डालो
avyaktaprakṛtir ayaṁ kalāśarīraḥ sūkṣmātmā kṣaṇa-truṭiśo nimeṣaromā | ṛtvāsthaḥ samabalaśukla-kṛṣṇa-netro māsāṅge dravati vayo-hayo narāṇām ||
Sinabi ni Vyāsa: “Ang kabayong ito—na siyang habang-buhay ng tao—ay humahagibis sa napakalakas na bilis. Ang likas nito’y di-nahahalatang (avyakta); ang katawan nito’y binubuo ng kalā at kāṣṭhā, mga sukat ng panahon. Ang diwa nito’y ubod ng pino; ang mga sandali, mga munting iglap, at ang pagkisap ng mata ang mga balahibo nito. Ang mga panahon ang bibig; ang maliwanag at madilim na kalahating-buwan, magkapantay ang lakas, ang dalawang mata; at ang mga buwan ang mga sangkap ng katawan. Nang hindi naghihintay ng anuman dito, tumatakbo ito nang walang patid, walang putol, laging pasulong. Pagkakita nito, kung ang iyong panloob na paningin ay hindi yaong kikilos lamang kapag itinulak ng iba, ituon mo ang isip sa dharma, at tumingin din sa ibang matutuwid na tao bilang gabay.”
व्यास उवाच
Educational Q&A
Time—experienced as one’s lifespan—moves irresistibly and does not pause for anyone. Recognizing this, one should not let one’s understanding be merely reactive or dependent on others’ impulses; instead, one should deliberately anchor the mind in dharma and learn from the conduct of the righteous.
Vyāsa delivers an instruction using an extended metaphor: human lifespan is a powerful horse whose body is made of time-units, whose hairs are tiny instants, whose mouth is the seasons, whose eyes are the waxing and waning fortnights, and whose limbs are the months. The image emphasizes relentless motion and urges ethical resolve.