Shloka 20
राजधर्मः, दण्डनीतिः, कर्तृत्व-विचारः च
Royal Duty, Lawful Discipline, and the Question of Agency
(३) नरेश्वर! यदि ऐसा मानते हो कि युद्ध करनेवाले दो व्यक्तियोंमेंसे एकका मरना निश्चित ही है, अर्थात् वह स्वभाववश हठात् मारा गया है, तब तो स्वभाववादीके अनुसार भूत या भविष्य कालमें किसी अशुभ कर्मसे न तो तुम्हारा सम्पर्क था और न होगा ही ।। अथाभिपत्तिलोंकस्य कर्तव्या पुण्यपापयो: । अभिपन्नमिदं लोके राज्ञामुद्यतदण्डनम्,(४) यदि कहो, लोगोंको जो पुण्यफल (सुख) और पापफल (दुःख) प्राप्त होते हैं, उनकी संगति लगानी चाहिये; क्योंकि बिना कारणके तो कोई कार्य हो नहीं सकता; अतः प्रारब्ध ही कर्ता है तो उस कारणभूत प्रारब्धको धर्माधर्म रूप ही मानना होगा, धर्माधर्मका निर्णय शास्त्रसे ही होता है और शास्त्रके अनुसार जगत्में उद्दण्ड मनुष्योंको दण्ड देना राजाओंके लिये सर्वथा युक्तिसंगत है; अतः किसी भी दृष्टिसे तुम्हें शोक नहीं करना चाहिये
nareśvara! yadi evaṃ manyase yuddha-kārayor dvayor madhye ekasya maraṇaṃ niyataṃ, sa svabhāvavaśād haṭhāt hata iti, tadā svabhāvavādināṃ mate bhūta-bhaviṣya-kālayoḥ aśubha-karmaṇā na tava saṃsparśo 'bhūt na ca bhaviṣyati. athābhipatti-lokasya kartavyā puṇya-pāpayoḥ; abhipannam idaṃ loke rājñām udyata-daṇḍanam.
Wika ni Vyāsa: “O hari ng mga tao, kung ipalagay mo na sa labanan ng dalawang mandirigma ay tiyak na may mamamatay—na biglang bumabagsak dahil lamang sa kalikasan—kung gayon, ayon sa pananaw ng naturalista, wala kang naging ugnay sa anumang masamang gawa sa nakaraan, at wala ka ring magiging ugnay sa hinaharap. Ngunit kung sasabihin mo na ang pagdanas ng tao ng ligaya at dusa ay dapat iugnay sa kabutihan at kasamaan—sapagkat walang bunga kung walang sanhi—kung gayon ang tadhanang iyon na sanhi ay dapat maunawaan bilang may anyong dharma at adharma, na itinatakda ng śāstra (mga banal na kasulatan). At ayon din sa pamantayan ng śāstra, ganap na nararapat sa mga hari ang itaas ang pamalo at parusahan ang mga walang-batas. Kaya sa alinmang pananaw, wala kang dahilan upang magluksa.”
व्यास उवाच
Educational Q&A
Vyāsa offers a two-pronged argument to dissolve grief: if one adopts strict naturalism (svabhāva), then no moral blame attaches; if one adopts karmic causality, then dharma/adharma—known through śāstra—grounds royal punishment, making the king’s enforcement of order ethically justified.
In Śānti Parva’s instruction to the king, Vyāsa addresses the king’s sorrow and moral doubt about violence and responsibility, arguing that whether one explains death by nature or by karma, the king’s duty to punish the unruly remains proper and grief is unwarranted.