Shloka 16
Śuka’s Manifestation from the Araṇi (Āraṇeya-janma) — शुकजन्म (आरणेय-सम्भव)
मनश्ष्रति राजेन्द्र चारितं सर्वमिन्द्रिये:
manas śrati rājendra cāritaṁ sarvam indriyaiḥ | rājendra! mana indriyair dvārā sañcālitaḥ sarva-viṣayān prati gacchati | indriyāṇi tān viṣayān na paśyanti; mana eva tān nirantaraṁ paśyati | cakṣuḥ manasaḥ sahāyenaiva rūpa-darśanaṁ karoti, na sva-śaktyā ||
Wika ni Yājñavalkya: “O hari, ang buong daloy ng karanasan ay pinamamahalaan ng isip kaugnay ng mga pandama. Ang isip, na gumagawa sa pamamagitan ng mga pandama, ay tumutungo sa lahat ng bagay na napag-uunawa. Ang mga pandama mismo ay hindi tunay na ‘nakakakita’ ng mga bagay na iyon; ang isip lamang ang patuloy na sumasaklaw at umuunawa sa mga ito. Maging ang mata ay nakakakita ng anyo sa tulong ng isip, hindi sa sariling hiwalay na lakas.”
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
Perception is fundamentally a function of the mind: the senses are merely channels, while the mind is the true apprehender. Ethical self-mastery therefore requires disciplining the mind, not merely restraining the external organs.
In a didactic exchange in Śānti Parva, Yājñavalkya instructs the king on the psychology of cognition—explaining how the mind, operating through the senses, engages objects, and how even sight depends on mental attention.