जनक–सुलभा संवादः
Janaka–Sulabhā Dialogue on Mokṣa and Non-attachment
इसी प्रकार प्रकृति और पुरुषकी एकता और अनेकताको समझना चाहिये। अव्यक्त प्रकृतिका पुरुषसे जो नित्य भेद है, उसके यथार्थज्ञानसे पुरुष उसके बन्धनसे मुक्त हो जाता है। इसीको मोक्ष कहा गया है ।।
prajñāpayanti—prakṛti-puruṣayoḥ aikyaṃ nānātvam caiva yathāvat boddhavyam | avyaktāyāḥ prakṛteḥ puruṣeṇa saha yo nitya-bhedaḥ, tasya tattva-jñānāt puruṣaḥ tasyā bandhanāt pramucyate; etad eva mokṣa iti || pañcaviṃśatikasyāsya yo ’yaṃ deheṣu vartate | eṣa mokṣayitavya iti prāhur avyaktagocarāt ||
Wika ni Vasiṣṭha: “Dapat maunawaang wasto kapwa ang pagkakaisa at ang pagkamarami ng Prakṛti at Puruṣa. Kapag sumilang ang tunay na kaalaman na ang di-nahahayag na Prakṛti (avyakta) ay walang hanggang naiiba sa Puruṣa, napapalaya ang Puruṣa mula sa kanyang pagkakagapos—ito ang tinatawag na mokṣa. Sinasabi ng marurunong na ang nananahang Puruṣa (antaryāmin), ang ika-dalawampu’t limang prinsipyo sa loob ng mga katawan, ay dapat palayain mula sa mga bigkis ng di-nahahayag—ang mga bunga nito gaya ng Mahat at iba pa.”
वसिष्ठ उवाच
Liberation comes from discriminative knowledge: recognizing the eternal distinction between the conscious Puruṣa (the 25th tattva, indwelling witness) and the unmanifest Prakṛti along with her evolutes (such as Mahat). When this distinction is known, the Puruṣa is no longer bound by Prakṛti’s workings.
In Śānti Parva’s philosophical instruction, Vasiṣṭha is explaining a Sāṃkhya-style analysis of reality: how the self (Puruṣa) becomes entangled with Prakṛti’s evolutes and how, through right understanding of their relation (apparent unity yet real difference), one attains mokṣa.