Shloka 29
एता: प्रकृतयश्चाष्टी विकाराश्चापि षोडश | पज्च चैव विशेषा वै तथा पउ्चेन्द्रियाणि च,ये आठ प्रकृतियाँ हैं। इनसे सोलह तत्त्वोंकी उत्पत्ति होती है, जिन्हें विकार कहते हैं। पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ, पाँच कर्मन्द्रियाँ एक मन और पाँच स्थूलभूत--ये सोलह विकार हैं। इनमेंसे आकाश आदि पाँच तत्त्व और पाँच ज्ञानेन्द्रियों--से विशेष कहलाते हैं
etāḥ prakṛtayaś cāṣṭī vikārāś cāpi ṣoḍaśa | pañca caiva viśeṣā vai tathā pañcendriyāṇi ca ||
Wika ni Vasiṣṭha: “Ito ang walong pangunahing simulain (prakṛti), at mayroon ding labing-anim na mga pagbabagong-anyo (vikāra). Bukod pa rito, may limang ‘natatanging’ bagay (viśeṣa), at gayundin ang limang kakayahang pandama. Sa gayon, inuuri ng aral ang katotohanan sa mga saligang sanhi at sa mga nahayag na bunga nito, upang maaninag ang Sarili na hiwalay sa larangan ng kalikasan at lumuwag ang pagkakapit sa mga bagay na pawang binuo lamang.”
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse presents a Sāṅkhya-style map of reality: eight foundational principles (prakṛtis) and sixteen evolutes (vikāras), with mention of five particularized entities (viśeṣas) and the five sense-faculties. The aim is discriminative knowledge—seeing what is produced and changeable as distinct from the witnessing self—supporting detachment and liberation.
In Śānti Parva’s instructional setting, Vasiṣṭha is expounding philosophical categories to clarify how the world of experience is constituted. He enumerates principles and their products as part of a broader counsel on inner peace and right understanding after the devastation of war.