Shloka 27
Utkramaṇa-sthāna and Ariṣṭa-lakṣaṇa: Yājñavalkya’s Instruction on Departure Pathways and Mortality Signs
एवमप्यनुमानेन हालिड्रमुपल भ्यते । पजञ्चविंशतिमस्तात लिड्लेषु नियतात्मक:
evam apy anumānena hālīdram upalabhyate | pañcaviṁśatim astāt liṅgeṣu niyatātmakaḥ ||
Wika ni Vasiṣṭha: “Gayundin, sa pamamagitan ng pangangatwiran (inferensiya) ay nauunawaan ang dalisay na Sarili—ang kamalayang wagas—na hiwalay sa lahat ng ‘palatandaan’ (liṅga). Kung paanong ang araw, sapagkat nagbibigay-liwanag sa nakikita, ay nauunawaang iba sa mga bagay na nakikita, gayon din ang Sarili—na ang likas na anyo ay kaalaman—ay nakabukod sa lahat ng nalalaman sapagkat Siya ang nagpapahayag sa mga iyon. Mahal kong anak, ang Sariling iyon ang ika-dalawampu’t limang prinsipyo, na lumalaganap sa lahat ng kalagayang may katawan sa paraang tiyak at di-nagbabago.”
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The Self (ātman/puruṣa) is not an object among objects; it is the illuminator of all knowables. Therefore it is known not by direct sensory grasp but by inference—recognizing that whatever is revealed requires a revealer. This Self is identified as the twenty-fifth principle (puruṣa) that pervades all embodied states.
Vasiṣṭha is instructing a listener (addressed affectionately as ‘dear one’) in discriminative knowledge: distinguishing consciousness from the ‘liṅgas’—the marks or constituents associated with embodiment. He uses an inference-based analogy (and, in the accompanying gloss, the sun’s illumination) to argue that the knower is distinct from the known.