Shloka 93
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
गुणांश्न मनसश्नापि नभसश्च गुणांश्व सः । गुणान् वायोश्व धर्मात्मंस्तेजस श्व गुणान् पुन:
guṇāṁś ca manasaś cāpi nabhasaś ca guṇāṁś ca saḥ | guṇān vāyoś ca dharmātmāṁs tejasas ca guṇān punaḥ, bharatanandana! dharmātmā rājā yudhiṣṭhira! |
Sinabi ni Bhīṣma: “O ligaya ng Bharata, O matuwid na Haring Yudhiṣṭhira—Siya, ang Kataas-taasang Brahman at Kataas-taasang Sarili, sa sariling kapangyarihan ay lumalaganap sa lahat ng katangian ng sattva, rajas, at tamas; gayundin sa ganap na mga katangian ng isip at buddhi, at ng kalawakan, hangin, apoy, tubig, at lupa, at ng lahat pang bagay. Naninirahan Siya sa lahat ng ‘nakaaalam ng bukirin’ (mga sarili), bilang panloob na tagapamahala. Kung paanong sumusunod ang alagad sa guro, gayon din sumusunod ang isip, mga pandama, at mga gawang mabuti at masama sa sariling may katawan. Kapag lumisan ang sarili, iniiwan maging ang mga pandama at ang likas na kalikasan, nararating nito ang Di-nasisirang Panginoon na may anyong Nārāyaṇa—lampas sa mga salungatan at lampas sa māyā.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The Supreme Self (Paramatman/Narayana) pervades all qualities and elements and abides within every individual knower (kṣetrajña). Liberation is described as the jīva’s departure beyond senses and prakṛti, culminating in attainment of the imperishable Lord beyond dualities and māyā.
In the Shanti Parva’s instruction section, Bhishma continues his philosophical counsel to King Yudhishthira, explaining how the Supreme pervades the cosmos and how the embodied self is followed by mind, senses, and karmic results until, upon release from prakṛti, it reaches Narayana.