जनक–पराशर संवादः — वर्ण-गोत्र-धर्मविचारः
Janaka–Parāśara: Varṇa, Gotra, and Dharma Inquiry
सृजते हि गुणान् सच्चं क्षेत्रज्ञ: परिपश्यति । सम्प्रयोगस्तयोरेष सत्त्वक्षेत्रज्ञयोर्ध्रुव:,बुद्धि गुणोंको उत्पन्न करती है और आत्मा केवल देखता है। बुद्धि और आत्माका यह सम्बन्ध अनादि है
sṛjate hi guṇān satyaṃ kṣetrajñaḥ paripaśyati | samprayogas tayor eṣa sattva-kṣetrajñayor dhruvaḥ ||
Wika ni Bhīṣma: “Tunay ngang ang panloob na kakayahan (sattva/buddhi) ang lumilikha ng mga katangian (guṇa) at ng kanilang mga gawain; samantalang ang Nakaaalam ng Larangan (ang Sarili) ay tumitingin lamang bilang saksi. Ang pagkakaugnay ng Sariling-saksi at ng isip na lumilikha ng mga katangian ay palagian at walang pasimula.”
भीष्म उवाच
Agency for producing qualities and actions belongs to the mind-intellect (sattva/buddhi), while the Self (kṣetrajña) is the detached witness. Ethical clarity arises from not misattributing the mind’s movements to the Self, cultivating discernment and non-attachment.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhishma explains a Sāṅkhya-like distinction between the witnessing Self and the quality-driven inner instrument, describing their enduring association as the basis for embodied experience.