Shloka 21
जनक–पराशर संवादः — वर्ण-गोत्र-धर्मविचारः
Janaka–Parāśara: Varṇa, Gotra, and Dharma Inquiry
बुद्धि जिसके द्वारा देखती है, उस इन्द्रियका नाम दृष्टि या नेत्र है। वही अपने वृत्तिविशेषके द्वारा जब सुनने लगती है, तब श्रोत्र कहलाती है। गन्धको ग्रहण करते समय वह प्राण बन जाती है। रसास्वादन करते समय रसना कहलाती है और स्पर्शोका अनुभव करते समय वही स्पर्शन्द्रिय (त्वचा) नाम धारण करती है। इस प्रकार बुद्धि बार-बार विकृत होती है। जब वह कुछ प्रार्थना (याचना) करती है, तब मन बन जाती है ।। अधिष्ठानानि बुद्धा हि पृथगेतानि पञ्चधा । इन्द्रियाणीति तान्याहुस्तेषु दुष्टेषु दुष्यति,बुद्धिके ये जो पृथक्ू-पृथक् पाँच अधिष्ठान हैं, इन्हींको इन्द्रिय कहते हैं। इन इन्द्रियोंके दूषित होनेपर बुद्धि भी दूषित हो जाती है
bhīṣma uvāca | buddhiḥ yasyāḥ dvārā paśyati tad indriyaṃ dṛṣṭiḥ netram iti nāma | sā eva sva-vṛtti-viśeṣeṇa yadā śṛṇoti tadā śrotram ucyate | gandha-grahaṇe prāṇo bhavati | rasa-āsvādane rasanā ucyate | sparśa-anubhave tvak (sparśendriyam) nāma dhatte | evaṃ buddhiḥ punaḥ punaḥ vikriyate | yadā kiṃcit prārthayate (yācate) tadā manaḥ bhavati || adhiṣṭhānāni buddhā hi pṛthag etāni pañcadhā | indriyāṇīti tāny āhus teṣu duṣṭeṣu duṣyati ||
Wika ni Bhīṣma: “Ang mismong kapangyarihang sa pamamagitan nito’y ‘nakakakita’ ang kamalayan ay tinatawag na mata o paningin. Ang kapangyarihang iyon din, kapag sa isang tiyak na paraan ay nakikinig, ay tinatawag na tainga. Kapag tinatanggap ang amoy, ito’y gumaganap bilang prāṇa (hiningang-buhay). Kapag tumitikim, ito’y tinatawag na dila; at kapag nakararanas ng haplos, ito’y nag-aangkin ng pangalang balat—ang pandamang haplos. Sa gayon, ang buddhi ay paulit-ulit na nag-iiba ayon sa gawain nito. Kapag ito’y humihingi o nagnanais ng anuman, nagiging manas (isip) ito. Ang limang magkakahiwalay na luklukan ng kapangyarihang ito ng pag-alam ang tinatawag ng mga tao na mga pandama; at kapag ang mga pandamang ito’y nadungisan, nadudungisan din ang buddhi.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The intellect (buddhi) appears as different sense-faculties depending on its mode of operation; therefore, ethical discipline requires guarding the senses, because when the senses are tainted, the intellect and discernment that guide conduct are also tainted.
In Bhishma’s instruction during the Shanti Parva, he explains an inner, psychological account of perception: one underlying cognitive principle functions as sight, hearing, smell, taste, and touch, and also as mind when it desires—linking moral clarity to the purity of sensory engagement.