Shloka 41
श्रेयो-धर्मकर्मविचारः
Inquiry into Śreyas, Dharma, and Karma
“तत्पश्चात् वह मनुष्यलोकमें एक कल्पतक स्वधर्मजनित बन्धनोंसे बँधकर क्लेश उठाता हुआ जब धीरे-धीरे अपनी तपस्याको बढ़ाता है
tataḥ paścāt sa manuṣyaloke ekaṃ kalpatakaṃ svadharmajanita-bandhanaiḥ baddhaḥ kleśam utpādayan yathā-śanaiḥ tapasyāṃ vardhayati; tataḥ haridrā-sadṛśa-kāntimān pīta-varṇaḥ devatā-bhāvaṃ prāpnoti. tatra api śataśaḥ kalpān vyatītya punar puṇya-kṣayāt manuṣyo bhavati (evaṃ sa devāt manuṣyaḥ, manuṣyāc ca devatā bhavati). haridravarṇas tu prajāvisargāt sahasraśas tiṣṭhati saṃcaran vai; avipramukto niraye ca daitya tataḥ sahasrāṇi daśāparāṇi. daitya, sahasra-kalpān devarūpeṇa saṃcarann api jīvo viṣaya-bhogebhyo na mucyate; pratyeka-kalpe kṛtānām aśubha-karmāṇāṃ phalāni niraye bhuktvā jīvaḥ ekonaviṃśati-sahasraṃ vividha-gatīḥ prāpnoti. tataḥ paścān narakāt pramucyate. manuṣyaṃ vinā anyāsu sarvāsu yoniṣu kevalaṃ sukha-duḥkha-bhogāḥ prāpyante; mokṣasya su-yogo na labhyate. etat tvayā samyag avagantavyam.
Wika ni Bhishma: Pagkaraan nito, ang kaluluwa—na nakagapos sa daigdig ng tao sa mga tanikalang isinilang mula sa sariling itinakdang dharma (svadharma)—ay nagtitiis ng paghihirap; at habang unti-unti nitong pinaiigting ang tapasya, nararating nito ang isang kalagayang maka-diyos na dilaw ang kulay, maningning na gaya ng luyang-dilaw. Ngunit kahit doon, matapos lumipas ang daan-daang aeon, kapag naubos ang bisa ng kabutihang naipon, muli itong nagiging tao—kaya’t patuloy itong lumilipat mula sa pagka-diyos tungo sa pagkatao at mula sa pagkatao tungo sa pagka-diyos. Gayunman, O Daitya, kahit gumala pa sa anyong deva sa loob ng libu-libong aeon, ang nilalang ay hindi napapalaya sa pagkalulong sa mga layaw ng pandama; at sa pagdanas sa impiyerno ng bunga ng masasamang gawa sa bawat aeon, nararating nito ang labinsiyam na libong iba’t ibang landas ng pag-iral. Saka pa lamang ito nakalalaya mula sa impiyerno. Sa lahat ng kapanganibang hindi tao, tanging ligaya at pighati ang dinaranas; hindi dumarating ang angkop na pagkakataon para sa moksha. Ito’y dapat mong maunawaang malinaw.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Even exalted heavenly states are temporary and do not by themselves free one from attachment to sense-enjoyment; the soul continues to reap the results of good and bad deeds across vast cycles. Human birth is singled out as the rare condition in which the proper opportunity for moksha can be pursued.
Bhishma instructs a Daitya about the soul’s long journey: through austerity it may rise to a radiant divine condition, but after merit is spent it returns to human life; due to unwholesome actions it also undergoes hell and many forms of rebirth. He concludes by stressing that non-human births yield only experiences of pleasure and pain, not the decisive opening for liberation.