Shloka 5
Adhyāya 272: Vṛtrasya Dharmiṣṭhatā, Indrasya Mohaḥ, Vasiṣṭha-upadeśaḥ
Vṛtra’s dharmic stature; Indra’s disorientation; Vasiṣṭha’s counsel
ततो राग: प्रभवति द्वेषश्चन तदनन्तरम् | ततो लोभ: प्रभवति मोहश्न॒ तदनन्तरम्
tato rāgaḥ prabhavati dveṣaś ca na tadanantaram | tato lobhaḥ prabhavati mohaś ca tadanantaram |
Sinabi ni Bhīṣma: “Mula sa (pakikisalamuha sa mga bagay ng pandama) sumisibol ang pagkakapit; at kaagad pagkatapos, lumilitaw ang pag-ayaw sa hindi kanais-nais. Pagkaraan, sumisibol ang kasakiman para sa kanais-nais; at matapos ang kasakiman, sinasakop ng pagkalito at kamangmangan ang isip. Sa gayon nagsisimula ang pagbagsak sa loob bilang isang tanikala ng mga tugon—bawat isa’y nagpapakain sa kasunod at tinatakpan ang wastong paghatol at ang dharma.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma outlines a psychological-ethical chain: attachment (rāga) and aversion (dveṣa) arise from engagement with objects, leading to greed (lobha) and culminating in delusion (moha). The teaching urges vigilance and restraint, because once moha dominates, discernment and dharma are easily lost.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and inner discipline. Here he explains how the mind becomes entangled: reactions to favorable and unfavorable experiences generate successive mental faults that bind a person and derail righteous conduct.