Shloka 32
परिव्राजक-आचारः (Conduct of the Wandering Renunciant) — Mahābhārata, Śānti-parva 269
संतोष ही जिसके सुखका मूल है, त्याग ही जिसका स्वरूप है, जो ज्ञानका आश्रय कहा जाता है, जिसमें मोक्षदायिनी बुद्धि--ब्रह्मसाक्षात्काररूप वृत्ति नित्य आवश्यक है, वह संन्यास-आश्रमरूप धर्म सनातन है ।। साधारण: केवलो वा यथाबलमुपासते । गच्छतां गच्छतां क्षेमं दुर्बलो5त्रावसीदति । ब्रह्मण: पदमन्विच्छन् संसारान्मुच्यते शुचि:,यह यतिधर्म अन्य आश्रमके धर्मोंसे मिला हुआ हो या स्वतन्त्र हो, जो अपने वैराग्य- बलके अनुसार इसका आश्रय लेते हैं, वे कल्याणके भागी होते हैं। इस मार्गसे जानेवाले सभी पथिकोंका परम कल्याण होता है; परंतु जो दुर्बल है--मन और इन्द्रियोंको वशमें न रखनेके कारण जो इसके साधनमें असमर्थ है, वही यहाँ शिथिल होकर बैठ रहता है। जो बाहर और भीतरसे पवित्र है, वह ब्रह्मपदका अनुसंधान करता हुआ संसार-बन्धनसे मुक्त हो जाता है
santoṣaḥ hi yasya sukhasya mūlaṃ, tyāgaḥ hi yasya svarūpaḥ, yo jñānasyāśraya iti kathyate, yasmin mokṣadāyinī buddhiḥ—brahmasākṣātkārarūpā vṛttiḥ—nityam āvaśyakā; sa saṃnyāsāśramarūpo dharmaḥ sanātanaḥ. sāmānyaḥ kevalo vā yathābalam upāsate. gacchatāṃ gacchatāṃ kṣemaṃ durbalo 'trāvasīdati. brahmaṇaḥ padam anvicchan saṃsārān mucyate śuciḥ.
Ang kasiyahan sa sapat ang ugat ng kaligayahan, ang pagwawaksi ang mismong likas nito, at sinasabing sandigan ng tunay na kaalaman—at sa loob nito, ang mapagpalayang talino, ang palagiang pag-ikot ng loob na nakakakita sa Brahman, ay laging kailangan: ang dharmang iyon, na nasa anyo ng kaayusang saṃnyāsa-āśrama (buhay ng ganap na pagtalikod), ay walang hanggan. Maging isinasagawa nang pangkalahatan kasabay ng iba pang disiplina o tinatahak nang mag-isa bilang hiwalay na landas, tinatanggap ito ng tao ayon sa kanyang lakas at sa gayon ay nakakamit ang kagalingan. Sa lahat ng naglalakbay sa daang ito ay may pinakamataas na kapakinabangan; tanging ang mahina—yaong di makapigil sa isip at mga pandama at kaya’y di makasunod sa mga paraan nito—ang bumabagsak at nananatiling nakaupo rito. Ang taong dalisay sa labas at loob, na naghahanap sa kalagayan ng Brahman, ay napapalaya sa gapos ng pag-iral sa sanlibutan.
कपिल उवाच
Educational Q&A
Kapila presents saṃnyāsa-dharma as an eternal path grounded in contentment and renunciation, requiring steady Brahman-oriented discernment; those who are pure and capable of mind–sense restraint progress to liberation, while the undisciplined falter.
In Śānti Parva’s instructional setting, Kapila is delivering a doctrinal exposition: he defines the nature of the renunciant dharma, notes it can be practiced independently or alongside other āśrama duties according to capacity, and explains why only the self-controlled succeed on this path to Brahman.