Shloka 33
मोक्षोपाय-निर्णयः
Determination of the Means to Liberation
पादोनेनापि धर्मेण गच्छेत् त्रेतायुगे तथा । द्वापरे तु द्विपादेन पादेन त्वधरे युगे
pādonenāpi dharmeṇa gacchet tretāyuge tathā | dvāpare tu dvipādena pādena tvadhare yuge ||
Sinabi ni Humatsena: “Kahit nabawasan ng isang-kapat ang dharma, maaari pa ring magpatuloy sa panahon ng Tretā. Sa Dvāpara, ang dharma ay nakatindig sa dalawang bahagi; ngunit sa huling panahon (Kali), sa iisang bahagi na lamang. Itinuturo nito na humihina ang kakayahang moral ng daigdig sa paglipas ng mga yuga; kaya ang pagsisikap sa kabutihan ay dapat unawain ayon sa panahong may mas mababang katatagan ng katuwiran.”
हुमत्सेन उवाच
Educational Q&A
Dharma is portrayed as progressively diminishing across the yugas: in Tretā it is reduced by one quarter, in Dvāpara it stands on two quarters, and in the later age (Kali) it remains on only one quarter. The verse frames ethical life as harder and less stable as time declines.
Humatsena is explaining a doctrinal point about the yugas within the Shānti Parva’s broader instruction on dharma: the world’s moral foundation weakens over cosmic time, affecting how righteousness can be maintained in different ages.