Dharma-Pramāṇa-Vicāra: The Elusiveness of Dharma and the Limits of Rule-Lists
व्यासजी कहते हैं--पुत्र! योगशास्त्रके ज्ञाता शास्त्रोक्त कर्मोके द्वारा स्थूल शरीरसे निकले हुए सूक्ष्म स्वरूप जीवात्माको देखते हैं
vyāsa uvāca | hṛdi kāmadrumaś chitraḥ mohasaṃcaya-sambhavaḥ | krodha-māna-mahā-skandho vidhitsā-pariṣecanaḥ ||
Sinabi ni Vyāsa: “Anak! Ang mga nakaaalam ng Yoga-śāstra, sa pamamagitan ng mga gawaing itinakda ng śāstra, ay nakikita ang maselang jīvātman na lumabas mula sa magaspang na katawan (sthūla-śarīra). At sa Mahābhārata, sa loob ng Śānti Parva, sa bahaging Mokṣa-dharma, ang kabanatang tumatalakay sa mga kasunod na tanong ni Śukadeva—ang ika-253—ay natapos na.” Muli, wika ni Vyāsa: “Sa puso ay nakatindig ang isang kagila-gilalas na punong-kahoy ng pagnanasa, na tila punong tumutupad ng hiling, isinilang mula sa naipong bunton ng kamangmangan. Ang malaking punò nito ay poot at pagmamataas; at dinidiligan ito ng udyok na kumilos at magtagumpay.”
व्यास उवाच
Desire is portrayed as an inner ‘tree’ rooted in delusion and strengthened by anger and pride; it grows because the mind keeps ‘watering’ it through the urge to act for gratification. Ethical discipline and yogic insight begin by recognizing these inner causes and withdrawing the nourishment that sustains craving.
Vyasa begins an allegorical instruction: he describes a marvelous ‘tree of desire’ located in the heart, explaining its origin (delusion), its structure (anger and pride as the trunk), and what sustains it (the impulse to pursue aims). This sets up the chapter’s broader teaching on cutting down this inner tree to attain liberation.