Shloka 5
पश्यती भवते दृष्ठी रसती रसन॑ भवेत् | जिप्रती भवति प्राणं बुद्धिर्विक्रियते पृथक्,वही देखते समय दृष्टि और रसास्वादनके समय रसना हो जाती है। जब वह गन्धको ग्रहण करती है, तब वही प्राणेन्द्रिय कहलाती है। इस प्रकार बुद्धि ही पृथक्-पृथक् विकृत होती है
paśyatī bhavate dṛṣṭiḥ rasatī rasanā bhavet | jighratī bhavati prāṇaṃ buddhir vikriyate pṛthak ||
Ipinaliwanag ni Vyāsa na ang iisang panloob na kakayahan ay lumilitaw na iba’t ibang kapangyarihang pandama ayon sa gawain nito: kapag sinasaklaw ang anyo, ito’y tinatawag na paningin; kapag tumitikim, ito’y nagiging dila; kapag umaamoy, ito’y tinatawag na pandamang prāṇa (sigla ng buhay). Kaya ang talino mismo ang nagkakaroon ng magkakaibang pagbabago at tinutukoy na magkakahiwalay na kakayahan, bagaman sa diwa’y iisa.
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that what we call separate sense-faculties are functional modifications of a single inner principle—buddhi—so multiplicity is a matter of operation and naming, not ultimate separateness.
In the didactic discourse of Śānti Parva, Vyāsa is explaining the inner mechanics of perception: the same inner faculty is designated as sight, taste, or (in relation to smell) prāṇa, depending on the activity it performs.