Shloka 2
कामद्रुम-रूपकः तथा शरीर-पुर-रूपकः
The Desire-Tree and the Body-as-City Metaphors
व्यासजी कहते हैं--बेटा! देह, इन्द्रिय और मन आदि जो प्रकृतिके विकार हैं, वे क्षेत्रज् (आत्मा) के ही आधारपर स्थित रहते हैं। वे जड होनेके कारण क्षेत्रज्ञको नहीं जानते; परंतु क्षेत्रज्ष गन सबको जानता है ।। तैश्वैवं कुरुते कार्य मन:षष्लैरिहेन्द्रियै: । सुदान्तैरिव संयन्ता दृढ़: परमवाजिभि:,जैसे चतुर सारथि अपने वशमें किये हुए बलवान् और उत्तम घोड़ोंसे अच्छी तरह काम लेता है, उसी प्रकार यहाँ क्षेत्रज्ञ भी अपने वशमें किये हुए मनसहित इन्द्रियोंके द्वारा सम्पूर्ण कार्य सिद्ध करता है व्यास उवाच अध्यात्मं यदिदं तात पुरुषस्येह पठ्यते । तत् ते5हं वर्तयिष्यामि तस्य व्याख्यामिमां शृणु व्यासजीने कहा--तात! मनुष्यके लिये शास्त्रमें जो यह अध्यात्मविषयकी चर्चा की जाती है, उसका परिचय मैं तुम्हें दे रहा हूँ; तुम अध्यात्मकी यह व्याख्या सुनो
vyāsa uvāca | adhyātmaṃ yad idaṃ tāta puruṣasyeha paṭhyate | tat te 'haṃ vartayiṣyāmi tasya vyākhyām imāṃ śṛṇu || kṣetra-jñaḥ kṣetra-bhūtānāṃ dehendriya-mano-ādīnām āśrayaḥ | te jaḍāḥ kṣetra-jñaṃ na jānanti kṣetra-jñas tu sarvān jānāti || taiś caivaṃ kurute kāryaṃ manaḥ-ṣaṣṭhair ihendriyaiḥ | sudāntair iva saṃyantā dṛḍhaḥ paramavājibhiḥ ||
Wika ni Vyāsa: “Anak ko, ang itinuturo rito bilang ‘adhyātma’—ang panloob na aral tungkol sa tao—ay ipaliliwanag ko ngayon sa iyo. Makinig ka sa paliwanag na ito. Ang katawan, ang mga pandama, at ang isip—na mga pagbabago ng Prakṛti—ay nananatiling nakasalig sa Nakaaalam ng Larangan (Kṣetrajña, ang Sarili). Sapagkat sila’y walang malay, hindi nila nakikilala ang Nakaaalam; ngunit ang Nakaaalam ay nakakikilala sa kanilang lahat. Kaya, sa pamamagitan ng mga pandama (kasama ang isip bilang ika-anim), tinatapos ng Nakaaalam ang lahat ng gawain dito—gaya ng matatag na karwaheng-mamaneho na may mahuhusay at malalakas na kabayong sanay at nasa ilalim ng pagpipigil, at napapagawa niya ang mga ito nang mahusay.”
व्यास उवाच
Educational Q&A
The passage distinguishes the conscious Self (kṣetrajña) from the insentient body–mind apparatus (kṣetra). Body, senses, and mind are Prakṛti’s modifications and cannot ‘know’ the Self; rather, the Self illumines and knows them. Ethical mastery arises when the Self, like a skilled charioteer, keeps the mind and senses disciplined and uses them rightly for action.
Vyāsa begins an instructional discourse on adhyātma addressed to a ‘dear child’ (tāta). He introduces a philosophical framework—Self versus body-mind—and illustrates it with the charioteer-and-horses analogy to explain how disciplined senses and mind enable effective, righteous action.