Shloka 14
महाभूत–इन्द्रिय–मनस्–बुद्धि–अन्तरात्मा विवेकः | Discrimination of Elements, Senses, Mind, Intellect, and Inner Self
एताश्षान्याश्व विविधा दीक्षास्तेषां मनीषिणाम्
etāś cānyāś ca vividhā dīkṣās teṣāṃ manīṣiṇām | caturthe saṃnyāsāśrame vihito yo 'paniṣat-pratipāditaḥ śama-damoparati-titikṣā-samādhāna-rūpo dharmaḥ sa sarvāśramāṇāṃ sādhāraṇaḥ smṛtaḥ | tasya pālanaṃ sarvāśramibhiḥ kartavyam | kintu caturthāśramasya saṃnyāsasya yo viśeṣa-dharmaḥ sa vānaprastha-gṛhasthābhyāṃ bhinnaḥ ||
Sinabi ni Vyāsa: “Para sa mga mapagnilay na pantas, inilalarawan ng mga śāstra ang mga ito at marami pang iba’t ibang disiplina at pagtalima. Ngunit itinatakda ng mga Upaniṣad—lalo na para sa ikaapat na āśrama, ang saṃnyāsa—ang isang dharma na binubuo ng kapayapaan ng isip (śama), pagpipigil sa sarili (dama), pag-urong mula sa mga pagnanasa (uparati), pagtitiis (titikṣā), at matatag na pagtutuon (samādhāna). Ang mga birtud na ito’y itinuturing na pangkalahatan sa lahat ng āśrama, kaya dapat isagawa ng tao sa bawat yugto ng buhay. Gayunman, ang natatanging dharma ng ikaapat na āśrama—saṃnyāsa—ay naiiba sa dharma ng maybahay at ng naninirahan sa gubat (vānaprastha).”
व्यास उवाच
Educational Q&A
The passage distinguishes between (1) virtues that are universal across all four āśramas—śama, dama, uparati, titikṣā, and samādhāna—and (2) the special, distinctive duties of formal renunciation (saṃnyāsa), which differ from the duties of householders and forest-dwellers.
In Śānti Parva’s instruction on dharma, Vyāsa explains that scriptures prescribe many disciplines for the wise, then emphasizes that certain Upaniṣadic inner virtues are obligatory for everyone, while the renunciant’s specific code of life remains unique to the fourth āśrama.