Shloka 15
Adhyāya 241: Guṇa-sṛṣṭi, Kṣetrajña-sākṣitva, and Śama through Ātma-jñāna (गुणसृष्टिः, क्षेत्रज्ञसाक्षित्वं, शमः)
विद्यामयो<न्य: पुरुषस्तात कर्ममयो5पर: । विद्धि चन्द्रमसं दर्शे सूक्ष्म्पा कलया स्थितम्
vidyāmayo 'nyaḥ puruṣas tāta karmamayo 'paraḥ | viddhi candramasaṁ darśe sūkṣmāṁ kalayā sthitam ||
Wika ni Bhishma: “Anak, ang taong hinubog ng kaalaman ay isang uri, at ang taong hinubog ng gawa—yaong nakagapos sa kilos at sa bunga nito—ay ibang uri. Unawain ito sa halimbawa ng buwan: sa gabi ng bagong buwan, nananatili lamang ito bilang isang napakapinong piraso. Gayon din ang kalagayan ng mga nakakapit sa gawa—napipilit silang umikot sa siklo ng pagliit at paglaki (pagkalugi at pakinabang), sa halip na mamahinga sa katatagang bunga ng tunay na kaalaman.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma distinguishes two orientations of human life: one grounded in knowledge (vidyā), which tends toward inner steadiness and clarity, and another dominated by action with attachment to results (karma), which keeps a person moving through alternating states of increase and decrease—gain and loss, rise and fall.
In the Shanti Parva’s instruction section, Bhishma addresses the listener (Yudhishthira) and uses a natural image—the moon reduced to a barely perceptible portion on the new-moon night—to illustrate how the action-bound person remains caught in fluctuating conditions, unlike the knowledge-formed person.