Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम
sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati | vidvān yogake ye doṣāḥ kāmaḥ krodhaḥ lobhaḥ bhayaṃ pañcamaś ca svapnaḥ—ete pañca doṣān pūrṇatayā ucchedayet | eṣu krodhaṃ śamena (manonigrahena) jayet, kāmaṃ saṅkalpatyāgena parājayet, tathā dhīraḥ sattvaguṇasaṃsevanena nidrāyā ucchedaṃ kartum śaknoti |
Wika ni Vyāsa: Sa paglinang ng sattva—ang kaliwanagan at pagkapantay ng loob—ang taong matatag ay nagiging karapat-dapat na putulin ang labis na antok at pagkakahimbing. Ipinahayag ng mga pantas na may limang kapintasan na humahadlang sa yoga: pagnanasa, galit, kasakiman, takot, at bilang ikalima, panaginip (pagkalitong nakagapos sa pagtulog). Dapat bunutin nang lubos ang limang ito. Sa mga ito, ang galit ay dapat daigin sa pamamagitan ng śama, ang payapang pagpipigil sa isip; ang pagnanasa ay dapat talunin sa pagtalikod sa mapilit na pasya at udyok ng pagnanasa; at sa patuloy na pag-asa sa sattva, ang matibay ang loob ay makalalampas maging sa hatak ng pagtulog at panghihina.
व्यास उवाच
Yoga is hindered by five inner defects—desire, anger, greed, fear, and dream/sleep-born distraction. They must be uprooted: anger through śama (mental restraint), desire through saṅkalpa-tyāga (renouncing craving-driven intentions), and lethargy/sleep through sustained cultivation of sattva.
In the didactic setting of Śānti Parva, Vyāsa instructs on inner discipline. The focus is not external action but ethical-psychological training: identifying obstacles to yogic steadiness and prescribing concrete methods to overcome them.