Shloka 11
Śaṅkha–Likhita Upākhyāna: Daṇḍa, Confession, and the Purification of Kingship (शङ्ख-लिखितोपाख्यानम्)
(प्रत्यक्षमनुमानं च उपमानं तथा55गम: । अभ्पित्तिस्तथैतिहां संशयो निर्णयस्तथा ।।
vaiśampāyana uvāca |
pratyakṣam anumānaṃ ca upamānaṃ tathāgamaḥ |
arthāpattis tathaitihyaṃ saṃśayo nirṇayas tathā ||
ākāro hīḍitaś caiva gatiśreṣṭhā ca bhārata |
pratijñā caiva hetuś ca dṛṣṭānto ’panayau tathā ||
uktā nigamanaṃ teṣāṃ prameyaṃ ca prayojanam |
etāni sādhanāny āhur bahuvarga-prasiddhaye ||
pratyakṣam anumānaṃ ca sarveṣāṃ yonir iṣyate |
pramāṇajño hi śaknoti daṇḍanītau vicakṣaṇaḥ |
apramāṇavatāṃ nīto daṇḍo hanyān mahīpatim ||
deśa-kāla-pratīkṣī yo dasyūn marṣayate nṛpaḥ |
śāstrajāṃ buddhim āsthāya yujyate nainasā hi saḥ ||
Sinabi ni Vaiśampāyana: “O Bhārata, ipinahahayag na ang mga paraan ng pag-alam ay: tuwirang pagdama, paghinuha, paghahambing, kapani-paniwalang patotoo (āgama), pagpapalagay dahil sa pangangailangan (arthāpatti), tradisyon, pag-aalinlangan, at pagtiyak; gayundin ang anyo/anyo ng paglitaw, palatandaan (kasunduang tanda), ang pinakamainam na landas ng pagkilos, at asal/kilos. Sa pangangatwiran ay naroon din ang: pahayag, dahilan, halimbawa, paglalapat, at wakas na pasya. Ang layon ng lahat ng ito ay ang pagpapatibay ng dapat malaman; itinuturo ang mga ito upang maging malinaw sa maraming pangkat ang mga bagay-bagay. Sa mga ito, ang tuwirang pagdama at paghinuha ang itinuturing na ugat ng pagpapasya para sa lahat. Ang nakaaalam ng wastong mga batayan ng kaalaman ay maaaring maging matalas sa agham ng parusa at pamamahala; ngunit ang parusang ipinapataw ng mga walang wastong saligan ay maaaring magpahamak sa isang hari. Ang pinunong, isinasaalang-alang ang lugar at panahon, ay nagtitiis (o pansamantalang nagpapalampas) sa panloloob ng mga tulisan, na umaasa sa karunungang mula sa śāstra, ay hindi nadudungisan ng kasalanan dahil doon.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Sound governance depends on sound knowledge: a ruler (and his advisers) must understand valid means of knowing—especially perception and inference—so that punishment and policy are grounded in evidence and reason. Unfounded punishment can ruin the king, while context-sensitive restraint, guided by śāstric wisdom, need not be sinful.
In the Śānti Parva’s instruction on royal duty, Vaiśampāyana enumerates recognized tools of knowledge and formal steps of reasoning, then applies them to statecraft: the king’s use of daṇḍa (punishment) must be pramāṇa-based, and even tolerating wrongdoers for a time can be justified when done with due regard to place, time, and strategic necessity.