Shloka 36
Vānaprastha-vṛtti and the Transition toward the Fourth Āśrama (वानप्रस्थवृत्तिः चतुर्थाश्रमोपक्रमश्च)
चक्षुराहारसंहारैर्मनसा दर्शनेन च । समाहितचित्त मुनिको चाहिये कि वह हृदयके राग आदि दोषोंको नष्ट करके योगमें सहायता पहुँचानेवाले देश
cakṣur-āhāra-saṁhāraiḥ manasā darśanena ca | samāhita-citto munir hṛdayasya rāgādi-doṣān nirhṛtya yogopakārakeṣu deśa-karma-anurāga-artha-upāya-apāya-niścaya-cakṣuḥ-āhāra-saṁhāra-manas-darśaneṣu dvādaśasu yogeṣv āśritya dhyāna-yogaṁ abhyaset || naiva icchati na ca anicchaḥ yātrā-mātra-vyavasthitaḥ | nirlobho vyathā-rahitaś ca jitendriyaḥ | na kṛtyena prayojanaṁ tasya na ca akṛtyenaiva | yasya indriyāṇi manaś ca kadācit na calanti | yasya manorathaḥ paripūrṇaḥ | yaḥ sarva-bhūteṣu sama-dṛṣṭiṁ maitrī-bhāvaṁ ca dhārayati | loṣṭa-aśma-kāñcanaṁ samam paśyati | priya-apriyeṣu abheda-darśī | dhīraḥ nindā-stutyoḥ samaḥ | sarva-bhogeṣu niḥspṛhaḥ | dṛḍhaṁ brahmacarya-vrate sthitaḥ | sarva-bhūteṣu ahiṁsā-bhāva-varjitaḥ sa sāṅkhya-yogī saṁsāra-bandhanāt mucyate ||
Wika ni Vyāsa: Ang pantas na may natipong isip ay dapat munang lipulin ang mga dungis sa loob gaya ng pagkakapit, saka magsanay sa yoga ng pagninilay, na umaasa sa labindalawang sandigan na tumutulong sa yoga—tamang pook, tamang gawa, pag-ibig na may disiplina, wastong layon, mahusay na paraan, pagkamalay sa panganib, matibay na pasya, binabantayang paningin, inayos na pagkain, pagpipigil, pagpipigil sa isip, at tamang pagtanaw. Ang ganitong nakaaalam ay hindi humahabol sa mga bagay, ni umurong sa pagkasuklam; nasisiyahan siya sa anumang dumarating para sa payak na pagtaguyod ng buhay. Malaya sa kasakiman at pagkabalisa, napapailalim niya ang mga pandama; hindi siya itinutulak ng pamimilit na kumilos, ni pinapalaki ng pagmamataas sa hindi pagkilos. Hindi naliligaw ang pandama at isip; natupad ang kanyang mga layon. Tinitingnan niya ang lahat ng nilalang nang pantay at may pagkakaibigan; para sa kanya, ang tipak ng lupa, bato, at ginto ay iisa. Wala siyang hati sa minamahal at kinapopootan; matatag, pantay siya sa paninisi at papuri. Walang pagnanasa sa mga aliw, matibay sa panatang brahmacarya, at walang hangaring manakit ng may buhay—ang Sāṅkhya-yogin na iyon ay napapalaya mula sa gapos ng pag-iral sa daigdig.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Liberation comes through disciplined meditation supported by practical restraints (place, conduct, regulated senses and food, right view) and by inner virtues: freedom from craving and aversion, contentment with necessities, mastery of senses, equal regard for all beings, equanimity in praise and blame, celibate restraint, and non-violence.
In the didactic setting of Śānti Parva, Vyāsa instructs on the marks of a true contemplative (Sāṅkhya-yogin) and outlines the disciplines and attitudes by which a sage practices meditation and becomes free from saṁsāra.