Shloka 21
Vānaprastha-vṛtti and the Transition toward the Fourth Āśrama (वानप्रस्थवृत्तिः चतुर्थाश्रमोपक्रमश्च)
अथ श्चैतां गतिं गत्वा वायव्यं सूक्ष्ममप्युत । अशुक्लं चेतस: सौक्ष्म्यमप्युक्तं ब्राह्मणस्य वै,तदनन्तर तेजका संहार और वायु-तत्त्वपर विजय प्राप्त होनेके पश्चात् वायुका सूक्ष्म रूप स्वच्छ आकाशगमें लीन हो जाता है और केवल नीलाकाशमात्र शेष रह जाता है। उस अवस्थामें ब्रह्मभावको प्राप्त होनेकी इच्छा रखनेवाले योगीका चित्त अत्यन्त सूक्ष्म हो जाता है, ऐसा बताया गया है। (उसे अपने स्थूल रूपका तनिक भी भान नहीं रहता। यही वायुका लय और आकाशतत्त्वपर विजय कहलाता है)
atha ścaitāṁ gatiṁ gatvā vāyavyaṁ sūkṣmam apy uta | aśuklaṁ cetasaḥ saukṣmyam apy uktaṁ brāhmaṇasya vai ||
Sinabi ni Vyāsa: “Pagkaraan, sa paglakad sa landasing iyon, naaabot at nalalampasan maging ang maselang prinsipyo ng hangin. Itinuturo na para sa brāhmaṇa (mapagnilay na naghahanap) na ang hangarin ay pagsasakatuparan ng brahman, ang isip ay nagiging lubhang maselan at ‘hindi-puti’—hindi na tinatatakan ng karaniwang, lantad na mga katangian—na hudyat ng panloob na paglusaw ng magaspang na pagkakakilanlan habang ang yogin ay patungo sa pagwawagi sa mga sangkap at sa pagkalubog sa pinakamaselang kalawakan.”
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches a yogic progression in which the practitioner’s consciousness becomes extremely subtle as one transcends the airy principle (vāyu-tattva). This subtlety of mind is presented as a sign of approaching brahman-realization, where gross self-awareness and ordinary qualities no longer dominate.
Vyāsa describes an inner, contemplative process: after following a certain spiritual ‘course’ (gati), the seeker reaches even the subtle domain associated with vāyu. In that state, the mind of the brahman-seeking practitioner is said to become ‘aśukla’ and exceedingly subtle, indicating dissolution of grosser levels of experience.