Shloka 86
ब्राह्मणस्य पूर्वतरा वृत्तिः — The Earlier Ideal Conduct of a Brahmana
River-of-Saṃsāra Metaphor
पुनस्तान्येव कुर्वाणो दुःखै: कालेन युज्यते । पुरुष कालका सहयोग पाकर जिन कर्मोंको करनेसे सुखी होता है, कालका सहयोग न मिलनेसे पुनः उन्हीं कर्मोको करके वह दुःखका भागी होता है ।।
punas tāny eva kurvāṇo duḥkhaiḥ kālena yujyate | puruṣaḥ kālakāḥ sahayogaṁ prāpya jinakarmāṇi kurvan sukhī bhavati, kālasya sahayogaṁ na labdhvā punaḥ tāny eva karmāṇi kurvan sa duḥkhasya bhāgī bhavati || na ca kālena kālajñaḥ spṛṣṭaḥ śocitum arhati |
Itinuturo ni Bhīṣma na ang mismong iisang mga gawa ay maaaring magbunga ng magkasalungat na kinalabasan ayon sa pagsang-ayon ng Panahon. Maaaring sumaya ang tao sa paggawa ng ilang bagay kapag pabor ang pagkakataon at tiyempo; ngunit kapag wala ang gayong pakikipagtagpo ng Panahon, ang pag-uulit sa parehong gawa ay maaari siyang maging kabahagi ng pagdurusa. Kaya ang nakauunawa sa Panahon, at nadadampian ng mga pag-ikot nito, ay hindi dapat lumubog sa dalamhati; sapagkat ang bunga’y hindi pinamamahalaan ng pagsisikap lamang, kundi pati ng panahon ng tadhana at kalagayan.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The same deed does not guarantee the same result: success and happiness depend not only on effort but also on Kāla (timing/circumstance). Therefore, a wise person who understands the workings of Time should maintain composure and not grieve when outcomes turn adverse.
In the Śānti Parva, Bhishma instructs Yudhishthira on dharma and practical statecraft of life. Here he explains how changing circumstances can reverse the fruits of actions, urging the listener to cultivate discernment about timing and to avoid sorrow when Time brings hardship.