Shloka 23
Śakra–Namuci-saṃvāda: Śoka-nivāraṇa and Daiva-vicāra
Indra and Namuci on grief, composure, and inevitability
कर्णो शब्दक्ष॒ चित्तं च त्रयः श्रवणसंग्रहे । तथा स्पर्शे तथा रूपे तथैव रसगन्धयो:
karṇo śabdaś ca cittaṃ ca trayaḥ śravaṇa-saṅgrahe | tathā sparśe tathā rūpe tathaiva rasa-gandhayoḥ ||
Ipinaliwanag ni Bhīṣma na ang bawat pagdama ay nangangailangan ng tatluhang pagsasanib: ang pandama, ang bagay nito, at ang isip. Sa pakikinig, kailangang magsama ang tainga, ang tunog, at ang isip; gayundin, sa pagdama ng haplos, anyo, lasa, at amoy, sumisibol lamang ang pagdama kapag ang kaukulang kakayahan ay nakatagpo ang bagay nito na may pakikilahok ng isip. Ang aral na pang-etika: ang karanasan at pagkilos ay hindi lamang panlabas na pangyayari, kundi nakasalalay sa panloob na pagtuon; kaya ang pagpipigil-sa-sarili at maingat na pagpigil ang nasa puso ng dharma.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Perception is produced only when three factors unite: the sense-organ, the sense-object, and the mind (citta). Therefore, ethical discipline must include governance of attention and mind, not only external restraint.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma and inner discipline, Bhishma is teaching principles of how experience arises through the senses, using hearing as the model and extending the same logic to touch, sight, taste, and smell.