Shloka 26
Adhyāya 214: Tapas Redefined—Perpetual Discipline, Hospitality, and the Ethics of Eating (तपः-निरूपणम्, विघसाशी-अतिथिप्रिय-धर्मः)
जो केवल शरीरकी रक्षाके लिये भोजन आदि कर्म करता है, वह अभ्यासके बलसे गुणोंकी साम्यावस्थारूप निर्विकल्प समाधि प्राप्त करके मनके द्वारा मनोवहा नाड़ीको संयममें रखते हुए अन्तकालनमें प्राणोंको सुषुम्णा मार्गसे ले जाकर संसार-बन्धनसे मुक्त हो जाता है ।।
yaḥ kevalaṁ śarīra-rakṣāyai bhojanādi karma karoti, sa abhyāsa-balena guṇānāṁ sāmyāvasthā-rūpāṁ nirvikalpāṁ samādhiṁ prāpya manasā manovahā-nāḍīṁ saṁyamya anta-kāle prāṇān suṣumnā-mārgeṇa nītvā saṁsāra-bandhanāt mucyate. bhavitā manaso jñānaṁ mana eva prajāyate. jyotiṣmad virajo nityaṁ mantra-siddhaṁ mahātmanām; teṣāṁ mahātmanāṁ manasi tattva-jñānasyodayaḥ bhavati, praṇavopāsanayā pariśuddhaṁ manaḥ nityaṁ prakāśamayaṁ nirmalaṁ ca bhavati.
Sabi ni Bhishma: Ang gumagawa ng mga gawain gaya ng pagkain at iba pa upang ingatan lamang ang katawan, at hindi para sa paglalayaw sa pita, ay nakakamit—sa lakas ng tuluy-tuloy na pagsasanay—ang nirvikalpa samādhi, ang walang-konseptong pagkalubog na siyang pagkakapantay ng mga guṇa. Sa isip ay pinipigil niya ang daluyang nagdadala ng isip, at sa huling sandali ay itinuturo niya ang mga hininga ng buhay (prāṇa) sa landas ng suṣumnā, kaya’t napapalaya mula sa gapos ng daigdig. Ang kaalaman ay sumisibol mula sa isip, at sa isip din tunay na ipinanganganak. Sa mga dakilang kaluluwa, ang isip—na pinakinang, pinadalisay, laging maliwanag, at pinasakdal ng mantra—ang pinagmumulan ng tunay na pagtanaw; sapagkat sa pagsamba sa Praṇava (Oṁ) ang kanilang isip ay nalilinis, at nananatiling maningning at malinaw.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Moderation and disciplined practice purify the mind: when actions like eating are done only for bodily maintenance, sustained yoga leads to non-conceptual samādhi, and purified mind—especially through Praṇava (Oṁ) practice—becomes luminous and capable of liberating knowledge, culminating in release from saṁsāra.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhīṣma continues advising on yogic liberation: he describes the yogin’s restraint of inner channels and the guiding of prāṇa through suṣumnā at death, then explains that true knowledge arises in a mind purified and empowered by mantra, particularly by devotion to Oṁ.