Adhyāya 214: Tapas Redefined—Perpetual Discipline, Hospitality, and the Ethics of Eating (तपः-निरूपणम्, विघसाशी-अतिथिप्रिय-धर्मः)
पयस्यन्तर्तितं सर्पिर्यद्वन्निर्मथ्यते खजै: । शुक्र निर्मथ्यते तद्धत् देहसंकल्पजै: खजै:
payasy antarhitaṃ sarpir yadvan nirmathyate khajaiḥ | śukraṃ nirmathyate tadvad deha-saṅkalpajaiḥ khajaiḥ ||
Wika ni Bhīṣma: “Kung paanong ang ghee na nakatago sa gatas ay nailalabas sa pag-ikot gamit ang pang-ikot, gayon din ang semilya ay ‘naiikot’ at nailalabas mula sa katawan ng lalaki kapag ito’y ‘nauuga’ ng mga guniguni ng katawan at ng mga udyok ng pandama—gaya ng pagtingin at paghipo sa babae. Ang aral: kilalanin na ang pagnanasa’y nalilikha nang tila mekanikal sa pamamagitan ng pagdikit at paghubog ng isip; kaya pigilin ang mga pandama at ang isip.”
भीष्म उवाच
Desire and sexual discharge are not random; they are ‘churned out’ by saṅkalpa (mental ideation) and by sensory contact. Therefore, ethical discipline requires guarding the senses and regulating thought, so that agitation does not arise and self-mastery is preserved.
In Śānti Parva’s instruction on dharma and conduct, Bhīṣma uses a vivid household metaphor—extracting ghee from milk by churning—to explain how the mind and senses can agitate the body and bring forth semen, warning against indulgent seeing/touching that fuels passion.