Shloka 22
Vimokṣa-niścaya: Pañcaśikha’s Analysis of Aggregates, Guṇas, and Tyāga (मोक्षनिर्णयः)
सत्त्वस्यथ रजसश्वैव तमसश्न निबोध तान् । प्रसादो हर्षजा प्रीतिरसंदेहो धृति: स्मृति: । एतान् सत्त्वगुणान् विद्यादिमान् राजसतामसान्
sattvasya atha rajasaś caiva tamasaś ca nibodha tān | prasādo harṣajā prītir asaṃdeho dhṛtiḥ smṛtiḥ | etān sattvaguṇān vidyād imān rājasatāmasān |
Wika ni Bhishma: “Ngayon ay unawain ninyo ang mga bunga ng tatlong katangian—sattva, rajas, at tamas. Ang kapanatagan ng isip, ang pag-ibig na isinilang sa galak, ang kawalan ng pag-aalinlangan, ang katatagan, at ang alaala—ang mga ito’y dapat makilala bilang mga gawa ng sattva. Sa kabaligtaran, ang mga udyok na gaya ng pagnanasa at poot, kasama ang kapabayaan, kasakiman, pagkalito, takot, pagod, panghihina ng loob, dalamhati, di-pagkasiya, pagmamataas, kayabangan, at asal na di-sibil—ay dapat kilalanin bilang mga gawa ng rajas at tamas.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma classifies mental states and behaviors by the three guṇas: sattva produces clarity, joyful affection, certainty, steadiness, and memory; rajas and tamas manifest as desire-driven agitation and darker states like anger, negligence, greed, delusion, fear, fatigue, sorrow, pride, arrogance, and ignoble conduct.
In the Shanti Parva instruction to Yudhishthira, Bhishma continues his ethical teaching by explaining how to recognize the guṇas through their observable effects in the mind and character, guiding the king toward self-governance and righteous rule.