Vimokṣa-niścaya: Pañcaśikha’s Analysis of Aggregates, Guṇas, and Tyāga (मोक्षनिर्णयः)
अजितेन्द्रिय जीव अज्ञानवश सत्त्व, रज और तमसे मोहित हो निरन्तर चक्रकी तरह घूमते रहते हैं ।।
bhīṣma uvāca | ajitendriyo jīvo 'jñānavaśāt sattva-rajas-tamobhir mohito nityaṃ cakrakīva parivartate || tasmāt samyak parīkṣeta doṣān ajñāna-sambhavān | ajñāna-prabhavaṃ duḥkham ahaṃkāraṃ parityajet ||
Wika ni Bhishma: Ang nilalang na hindi pa nagagapi ang mga pandama, na itinutulak ng kamangmangan at nililinlang ng sattva, rajas, at tamas, ay patuloy na umiikot na parang gulong. Kaya dapat siyasatin nang maingat ang mga kapintasan na nagmumula sa kamangmangan, at talikdan ang pagdurusa at ang pagkapit sa “ako” (ahaṃkāra) na isinilang ng kamangmangan na iyon.
भीष्म उवाच
Lack of sense-control keeps the jīva trapped in cyclic wandering under the delusion of the three guṇas. The remedy is discriminative inquiry: identify the faults born of ignorance and abandon the ego-sense and suffering that arise from it.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhīṣma continues advising Yudhiṣṭhira on inner discipline and liberation-oriented ethics, explaining why beings remain bound and what practical mental renunciation is required.