Shloka 14
जनकस्य मोक्षमार्गप्रश्नः तथा पञ्चशिखोपदेश-प्रस्तावः | Janaka’s Path to Liberation: Prelude to Pañcaśikha’s Instruction
नच तै: स्पृश्यते भावैर्न ते तेन महात्मना | सरजस्को5रजस्कश्न नैव वायुर्भवेद् यथा
na ca taiḥ spṛśyate bhāvair na te tena mahātmanā | sa-rajasko 'rajaskaś ca naiva vāyur bhaved yathā ||
Wika ni Bhīṣma: “Ang Dakilang Sarili ay hindi nahahawakan ng mga kalagayang iyon, ni lubusang nahuhubog ng mga ito. Gaya ng hangin na dumaraan sa alikabok na umaalimbukay: hindi ito tunay na napapahiran ng alikabok, ngunit sa praktikal na diwa’y hindi rin masasabing ganap na walang ugnay; gayon din, ang indibidwal na sarili ay hindi sa diwa nito nadudungisan ng rajas, tamas, at iba pa, subalit sa buhay na may katawan ay waring nakakabit sa mga ito sa pamamagitan ng kanilang mga bunga.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The Self (ātman) is intrinsically beyond the guṇas and their moods (rajas, tamas, etc.). It is not essentially stained by them, though in embodied experience it seems associated with them through their observable effects—like wind amid dust.
In Śānti Parva, Bhishma instructs Yudhishthira on liberation-oriented ethics and self-knowledge. Here he uses the analogy of wind and dust to clarify how the Self relates to mental qualities: appearing connected, yet not truly contaminated.