Shloka 30
Vyaktāvyakta-Viveka and Nivṛtti as Paramā Gati
Manifest–Unmanifest Discrimination and the Supreme Path of Withdrawal
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिद्ना प्राणं ज्ञानेन्द्रियाण्यथ । पादौ पायुरुपस्थश्न हस्तौ वाक्कर्मणी अपि
śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā prāṇaṃ jñānendriyāṇy atha | pādau pāyur upasthaś ca hastau vāk karmaṇī api ||
Ipinaliwanag ni Bhīṣma ang mga kakayahan ng tao sa pag-uuri ng mga pandama at mga sangkap ng pagkilos: ang tainga, balat, mata, dila, at (dito’y ibinibilang din ang hiningang-buhay—prāṇa) bilang mga kasangkapan ng pag-alam; at ang mga paa, puwit, ari, mga kamay, at pananalita bilang mga kasangkapan ng paggawa. Itinatakda ng aral na ito ang balangkas ng etikal na pamamahala sa sarili: ang pag-unawa sa mga kakayahang ito ang saligan ng pagpipigil, wastong asal, at disiplinadong pamumuhay.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches discernment of human faculties by distinguishing the instruments of knowing (jñānendriyas) and doing (karmendriyas). This classification supports ethical discipline: when one understands how perception and action arise through these faculties, one can practice restraint and direct them toward dharma.
In Śānti Parva, Bhīṣma is instructing Yudhiṣṭhira on dharma and inner discipline. Here he pauses to enumerate the sense-faculties and action-faculties as part of a broader teaching on self-mastery and right conduct.