Shloka 13
Śānti-parva 206: Guṇa-hetu Moha, Kāma-krodha Chain, Indriya-utpatti, and Nirodha
इस जगतमें पृथ्वीके रूपसे जलका ही रूप महान् है। जलसे तेज अति महान है
bhīṣma uvāca | asmin jagati pṛthivī-rūpeṇa jalasyaiva rūpaṃ mahān | jalāt tejo 'ti-mahān, tejaso vāyur mahān, vāyor ākāśaṃ mahān | ākāśān manaḥ parataraṃ sūkṣmaṃ śreṣṭhaṃ mahān | manaso buddhir mahān, buddheḥ kālaḥ (prakṛtiḥ) mahān, kālād bhagavān viṣṇur anantaḥ sūkṣmaḥ śreṣṭho mahān | etat sarvaṃ jagat tasyaiva sṛṣṭiḥ | tasya bhagavato viṣṇor na kaścid ādir na madhyaṃ nānto 'sti || anāditvād amadhyatvād anantatvāc ca so 'vyayaḥ | atyeti sarva-duḥkhāni; duḥkhaṃ hi kṣayavad ucyate ||
Wika ni Bhīṣma: “Sa daigdig na ito, ang anyong tinatawag na ‘lupa’ ay sa katotohanan isang dakilang pagpapakita ng tubig. Higit sa tubig ang apoy; higit sa apoy ang hangin; higit sa hangin ang kalawakan. Lampas sa kalawakan ang isip—mas banayad, mas mataas, at mas dakila. Higit sa isip ang talino (buddhi); higit sa talino ang Panahon, samakatuwid ang Prakṛti. Lampas sa Panahon ay ang Mapalad na Panginoong Viṣṇu—walang hanggan, banayad, sukdulan, at dakila. Ang buong sansinukob na ito ay Kanyang nilikha. Sa Panginoong Viṣṇu ay walang pasimula, walang gitna, at walang wakas. Sapagkat Siya’y walang simula, gitna, at wakas, Siya’y di-nasisira; kaya’t nalalampasan Niya ang lahat ng dalamhati, sapagkat ang dalamhati’y sinasabing nauukol sa mga bagay na napapailalim sa pagkabulok.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma presents a graded hierarchy from gross elements up to mind, intellect, and Time/Prakriti, culminating in Vishnu as the supreme, beginningless and endless reality. Because the Lord is imperishable (not subject to decay), He is beyond all sorrow, which is tied to perishable things.
In the Shanti Parva’s instruction-setting, Bhishma is teaching about ultimate reality and the causes of suffering. He explains a cosmological and psychological ascent and identifies Vishnu as the source of the universe and as transcending the cycle of change that produces grief.