Shloka 4
अव्यक्त–व्यक्त–कारणकार्यविवेकः
Avyakta–Vyakta and Causality: Discrimination of Field and Knower
वही मनुष्य हिलते हुए जलमें जैसे अपना रूप नहीं देख पाता, उसी प्रकार मनसहित इन्द्रियोंके चंचल होनेपर वह बुद्धिमें ज्ञेयस्वरूप आत्माका दर्शन नहीं कर सकता ।।
bhīṣma uvāca | yathā calati jale manuṣyaḥ svam ātmānaṃ (rūpaṃ) na paśyati, tathā manasā saha indriyāṇāṃ cañcalatve buddhyā jñeyasvarūpaṃ ātmānaṃ na paśyati || abuddhir ajñānakṛtā; abuddhayā manaḥ kṛṣyate | duṣṭasya manasaḥ pañca (indriyāṇi) manasā saha saṃpraduṣyanti ||
Wika ni Bhishma: Kung paanong hindi makita ng tao ang sariling anyo sa tubig na umaalon at nanginginig, gayon din kapag ang isip at mga pandama ay balisa, hindi niya matatanaw sa loob ng buddhi (talino) ang Sarili—ang Atman—na siyang tunay na dapat makilala. Kapag winasak ng kamangmangan ang kakayahang magpasya nang wasto (viveka), nalilihis ang talino, at dahil sa talinong iyon na sira, nahihila ang isip sa mga kapintasan gaya ng pagkakapit at pagnanasa. Kapag nadungisan ang isip, nadudungisan din ang limang pandamang nasa ilalim ng kanyang utos. Ang aral: ang panloob na katahimikan at malinaw na paghiwalay ng tama at mali ang kailangan upang makilala ang Sarili at mapangibabawan ang sarili sa landas ng kabutihan.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Self-knowledge requires inner steadiness: when the mind and senses are restless, the intellect cannot clearly ‘see’ the Self. Ignorance damages discernment (buddhi), which then lets the mind fall into attachment and other faults; a corrupted mind in turn corrupts the senses, leading to ethical and spiritual decline.
In Shanti Parva, Bhishma instructs Yudhishthira on dharma and inner discipline. Here he uses a vivid analogy—one cannot see one’s reflection in trembling water—to explain why a disturbed mind and senses prevent realization of the Atman, and how ignorance-driven loss of discrimination cascades into moral and perceptual corruption.